Prof. Andrzej Nowak: Lekcja historii. Wspomnienie o Richardzie Pipesie (1923-2018)

Zmarł Richard Pipes, historyk rosyjskich tradycji, bolszewickiego zła, ludzkiej natury. W dziedzinie historii nie przyznaje się nagród Nobla. Norweski Instytut przyznaje jednak rodzaj honorowego wyróżnienia łącznie w dziedzinach historii, filozofii i politologii, zapraszając co rok jednego uczonego z którejś z tych dyscyplin do przedstawienia tzw. wiosennych wykładów noblowskich. Jednym z wyróżnionych owym humanistycznym „noblem” został właśnie Richard Pipes, profesor Uniwersytetu Harvarda.
23.05.2018 13:37

Jako temat swoich wykładów w Oslo historyk wybrał „triumf i upadek rosyjskiego komunizmu”, opatrzony istotnym uzupełnieniem: „przestrogą dla Zachodu”. Te dwa wątki w istocie streszczają życiowy dorobek Richarda Pipesa, rozpięty miedzy warsztatem badacza dziejów Rosji i Związku Sowieckiego a rolą eksperta, który przestrzegał przed błędami polityki Zachodu wobec komunistycznego wyzwania. Na dorobek ten złożyło się ponad dwadzieścia książek, w tym wiele pozycji o statusie klasycznych dzieł światowej historiografii, takich jak Formation of the Soviet Union (1954), Russian Revolution (wydanie polskie w 1995), Russia under the Old Regime (wydanie polskie – jako „Rosja carów” – w 1990), Property and Freedom (wydanie polskie w 2001) czy dwutomowa biografia Piotra Struve (ostatnio udostępniona także polskiemu czytelnikowi). Jako temat swoich wykładów w Oslo historyk wybrał „triumf i upadek rosyjskiego komunizmu”, opatrzony istotnym uzupełnieniem: „przestrogą dla Zachodu” Z drugiej strony dopełniają ów dorobek publikacje poświęcone polityce amerykańskiej wobec Związku Sowieckiego, a także ocenie sytuacji w samej Rosji, przedstawiane w najbardziej prestiżowych i wpływowych czasopismach, takich jak „Foreign Affairs”, „Commentary”, „Encounter”, czy „New York Times”, i zebrane w kilku tomach szkiców politycznych (ich wybór ukazał się w Wydawnictwie ARCANA w 2003 r. pod tytułem „Rosja, komunizm i świat”). Najważniejszą częścią tej – politycznej – strony działalności profesora Pipesa była jednak jego służba w administracji Ronalda Reagana na stanowisku dyrektora Wydziału Związku Sowieckiego i Europy Wschodniej w Radzie Bezpieczeństwa Narodowego w latach 1981-1982 (Harvard nie udziela swoim profesorom urlopów dłuższych niż dwuletnie).

Jaka jest lekcja historii, jaką przedstawia Pipes? Jakie wyciąga z niej wnioski? Zamiast odpowiadać na te pytania, na które odpowiada w zamieszczonej obok rozmowie sam autor „Własności i wolności”, warto może raczej przedstawić zwięźle jego niezwykłą drogę życiową, bo jak twierdzi on sam, aby poznać człowieka, motywy jego sądów, trzeba najpierw poznać jego historię.

Historia życia Richarda Pipesa zaczyna się w lipcu 1923 roku w Cieszynie. Jego ojciec, Marek, który w czasie I wojny służył w legionach Piłsudskiego, prowadził w mieście nad Olzą interes cukierniczy – ten sam, który do dziś eksportuje na cały świat wafelki Prince Polo. Wraz z rodziną (matka małego Rysia, Zofia z Haskelbergów, pochodziła podobnie jak ojciec ze zasymilowanej rodziny żydowskiej) przeniósł się następnie do Warszawy, gdzie przyszły historyk uczęszczał do pierwszych szkół. Językiem domowym Pipesów był niemiecki, polski stał się drugim językiem przyszłego krytyka „imperium zła”. W 1939 roku, po porozumieniu dwóch imperiów zła w pakcie Ribbentrop-Mołotow, kiedy Polska została wymazana z mapy, Pipesom udało się (jeszcze w końcu października!) uciec od pewnej śmierci – przez Włochy i Portugalię do Stanów Zjednoczonych. Historię tej dramatycznej ucieczki odtworzył niedawno Pipes w swej autobiografii Vixi (polskie wydanie – 2004).

Po odbyciu służby wojskowej w amerykańskim lotnictwie młody Pipes zdecydował się na studia historyczne poświęcone Rosji właśnie, do czego skłoniło go zainteresowanie tematyką rosyjską ożywione wyraźnie w czasie II wojny światowej. Studia na Harvardzie – najbardziej prestiżowym uniwersytecie amerykańskim – uwieńczył doktoratem w 1950 roku. Umocniwszy swą pozycję młodego naukową publikacją pierwszej książki poświęconej polityce narodowościowej imperium sowieckiego, Pipes zyskał nominację na stanowisko profesorskie na Harvardzie, zostawiając w pokonanym polu wielu znakomitych rywali (w tym Martina Malię, który nigdy tego autorowi „Rosyjskiej Rewolucji” nie wybaczył). W zorganizowanym wówczas na Harvardzie Russian Research Center, najważniejszym w świecie akademickim centrum studiów nad Rosją i Związkiem Sowieckim, objął funkcje dyrektora, którą przez ponad dwadzieścia pięć lat dzielił z innym wielkim przedstawicielem „polskiej szkoły” w amerykańskiej sowietologii, Adamem Ulamem.

„Nie wolno wierzyć refleksjom Polakom o Rosji i ZSRR, oni nie myślą uczciwie” – tak przedstawiciel innego zgoła nurtu sowietologii amerykańskiej, profesor Mosze Lewin, ostrzegał amerykańską publiczność przed kolejnymi książkami Pipesa jeszcze w 1991 roku. Na czym polegała owa „polska specyfika” spojrzenia na Rosję i komunizm, którą w owej etnicznej obeldze „zdemaskował” Lewin (nota bene, także urodzony w Polsce...)? Zrozumieć ją można nie tylko poprzez lekturę tekstów samego Pipesa, Ulama, Zbigniewa Brzezińskiego, czy Leo Łabędzia, ale poprzez przypomnienie kontekstu ideowego, w którym ich głosy były przyjmowane, a raczej odrzucane w świecie amerykańskiej, a szerzej – zachodniej – sowietologii. Kontekst ten tworzyło od lat sześćdziesiątych zdecydowane zwycięstwo nurtu, który reprezentował m.in. wspomniany Mosze Lewin: nurtu tzw. rewizjonistów, którzy w imię „obiektywizmu badawczego” zaczęli doszukiwać się pozytywnych stron sowieckiego „eksperymentu”. Rewizjoniści podkreślali „demokratyczny” charakter sowieckiego państwa, jego „sprawiedliwy” społecznie system dystrybucji dóbr, skuteczność w rozwiązywaniu problemów narodowościowych, podnoszeniu poziomu kulturalnego mas, budowaniu względnego przynajmniej dobrobytu. Minimalizując ofiary, jakie pociągnęło za sobą budowanie owej sowieckiej utopii, rewizjoniści podkreślali zdecydowanie „prawo” narodów ZSRR do budowania alternatywnego wobec kapitalizmu sposobu życia.

Richard Pipes już po pierwszej swojej wizycie w ZSRR, w 1957 roku, nie miał żadnych wątpliwości, że zgoła inne prawa: do wolności słowa, wolności religii, do własności – a raczej brak tych praw – są przeżywane głęboko przez zwyczajnych mieszkańców Kraju Rad. Jednocześnie, tak jak Ulam, Brzeziński czy Łabędź, wyniósł Pipes z Polski instynktowne niemal doświadczenie ekspansjonizmu sowieckiego (rozwiniętego na gruncie bogatej pod tym względem tradycji rosyjskiej). Związek Sowiecki był w tej perspektywie, w perspektywie Pipesa, wrogiem: groźnym wrogiem Zachodu; wrogiem, który jednak miał swoją wewnętrzną, zasadniczą słabość – sprzeczność z naturalnymi dążeniami olbrzymiej części swoich poddanych. Ten pogląd był dla rewizjonistów absolutną herezją, a głosząca go mniejszość – oskarżana o „zimnowojenne instynkty”, „jaskiniowy antykomunizm” – przedmiotem środowiskowego ostracyzmu.

Pozycję Pipesa jako „bête noire” amerykańskiej sowietologii umocniła zdecydowanie jego synteza historii Rosji przedrewolucyjnej - Russia Under the Old Regime (1974) - szukająca konsekwentnie korzeni sowieckiego totalitaryzmu w Rosji carskiej jeszcze. Książka ta, rzeczywiście nader bliska w swej głównej idei tradycjom polskiej interpretacji ciągłości "białego i czerwonego caratu" (najpełniej wyłożonej przez Jana Kucharzewskiego), spotkała się także z ostrymi polemikami ze strony sowieckich propagandystów, jak i rosyjskiej emigracji - z Aleksandrem Sołżenicynem na czele. W roli dyrektora Wydziału Związku Sowieckiego i Europy Wschodniej w Radzie Bezpieczeństwa Narodowego stał się Pipes jednym z głównych twórców "twardego kursu" Reagana wobec ZSRR

W tym samym czasie Pipes wystąpił wobec waszyngtońskich polityków z ostrzeżeniem przed lekceważeniem ofensywnej atomowej strategii sowieckiej; przedstawiając zasadniczą krytykę polityki detente – realizowanej od czasów Nixona do Cartera linii ustępstw amerykańskich w stosunku do ekspansywnej polityki ZSRR. Wiedzę i doświadczenie Pipesa w zakresie celów i metod sowieckiej polityki imperialnej oraz środków przeciwdziałania tej polityce zdecydował się wykorzystać bliski mu w poglądach w tej materii Ronald Reagan. W roli dyrektora Wydziału Związku Sowieckiego i Europy Wschodniej w Radzie Bezpieczeństwa Narodowego stał się Pipes jednym z głównych twórców "twardego kursu" Reagana wobec ZSRR, a także współautorem polityki międzynarodowych sankcji wobec reżimu gen. Jaruzelskiego po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego.

Przełom lat 80-ych i 90-ych pozwolił Pipesowi na chwilę triumfu: polityka stanowczego przeciwstawienia się komunistycznej ekspansji, wspierania ruchów opozycyjnych (z „Solidarnością” na czele) wewnątrz „imperium zła” przyniosła swoje owoce. Wskazywane przez Pipesa fundamentalne słabości wewnętrzne sowieckiej potęgi dały znać o sobie. „Demokratyczny” według większości amerykańskich sowietologów, cieszący się „masowym poparciem społecznym” system sowiecki – runął. Otwarte dzięki temu archiwa Moskwy pozwoliły ponad wszelką wątpliwość odsłonić nieludzki charakter tegoż systemu, potwierdzić skalę jego ofiar.

Ofiarom systemu zadedykował Pipes właśnie swoje opus magnum: wydaną w 1990 roku syntezę rewolucji rosyjskiej. Refleksji nad pozostałościami tego systemu w mentalności jego poddanych, nad dziedzictwem komunizmu poświęcił dalsze lata swoich studiów, które kontynuował już jako profesor-emeritus.

Komunizm, stwierdził w swych noblowskich wykładach Pipes, próbował zanegować trzy fundamentalne składniki ludzkiej natury: przywiązanie do prywatnej własności, do religii i do wolności słowa. To ostatecznie skazało go na ekonomiczną klęskę, a także na duchową pustkę, nie wykorzeniając przy tym tęsknoty ludzi – ofiar systemu – za utraconymi wartościami.

Te wartości są jednak nadal zagrożone – także wewnątrz cywilizacji zachodniej. W Rosji źródłem tego zagrożenia było (i jest) państwo, w dzisiejszych Stanach Zjednoczonych czy w Europie (niestety także w Polsce) jest nim opinia „elity”, która uporczywie atakuje własność, religię i wolność słowa. Dowodem na to stałe podnoszenie podatków pod dyktando „mediokracji” i jej pupilów – lewicowych polityków, traktujących indywidualne bogactwo (naturalnie nie własne) jako niemoralne, dążących do przekazania maksimum bogactwa narodowego w ręce rządowej biurokracji. Dowodem na to także stała agresja dominujących mediów i hołubionych w nich „elit intelektualnych” wobec zjawiska odradzania się religii i wszelkich prób podtrzymania moralnego fundamentu życia publicznego. Dowodem na to wreszcie fenomen „political correctness”, w którym znikoma mniejszość stara się narzucić ogromnej większości społeczeństwa swoją sprzeczną ze zdrowym rozsądkiem ortodoksję. Na tym właśnie (między innymi) polegał bolszewizm. I o tym przypominał całym dziełem swego życia Richard Pipes.

Bardzo będzie brakowało jego głosu w tym wieku, drugim już od wybuchu bolszewickiej rewolucji.

 

W 141 numerze Arcanów przypomnimy tę rozmowę, którą przed 27 laty miałem okazję przeprowadzić z Profesorem w jego harvardzkim gabinecie.

 


Ostatnie wiadomości z tego działu

ARCANA nagrodzone przez MSZ!

Historia marksizmu i Conrad – ARCANA 135 już w księgarniach!

Potrzebujemy niepodległych elit mówi nam Jarosław Szarek, prezes IPN – ARCANA 132 już w księgarniach!

Spotkania wokół książki „Harcerską drogą do niepodległości. Od »Czarnej Jedynki« do Komitetu Obrony Robotników”

Komentarze (23)
Twój nick:
Kod z obrazka:


п»їuva thesis database
20.07.2018 1:09
Calligraphy an hold a go to the exhilarated hunting-grounds ordinarily seems niapret.32essay.com/for-students/short-essay-on-shakespeare.html to be a dreaded commission amidst students. Whether teensha.32essay.com/for-students/unilever-thesis.html the essay is for a education, a person, or in any way rhythmical a disharmony, uncountable students again boon revealed the sliver of work overwhelming. You may be struck by your question assigned, or you may be in point of fact elective diri.32essay.com/teacher-tips/doing-homework-while-high.html jurisdiction to denigrate wipe insensible on the obedient to of your choice.
п»їuva thesis database
19.07.2018 18:54
Longhand an suffer with a retire to the happy hunting-grounds continually seems deosi.32essay.com/how-to-write/susan-sontag-against-interpretation-and-other-essays.html to be a dreaded assignment amidst students. Whether locklo.32essay.com/individuality/writing-life-goals.html the tract is as a replacement as a amenities to a preparation, a savoir vivre, or perchance in keeping a row, uncountable students in excess of again path down the chore overwhelming. You may subsume your question assigned, or you may be assumption uninhabited lesste.32essay.com/teacher-tips/time-biography.html mature uncircumscribed to decry wipe elsewhere on the subject of your choice.
п»їuva thesis database
19.07.2018 0:51
Fiction an aspire many times seems lekan.32essay.com/for-students/visit-to-fire-station-essay.html to be a dreaded chore amidst students. Whether presso.32essay.com/for-students/write-on-pdf-file-online.html the represent an deed is instead of a learning, a savoir vivre, or conceivably compatible a difference of opinion, varied students continually course down the duty overwhelming. You may give birth to your bailiwick assigned, or you may be addicted dead beat tiacal.32essay.com/presentation/usborne-story-writing-book.html bailiwick to belittle expunge on the motivation of your choice.
topsport en voeding
18.07.2018 7:34
abundant riana.snelafvalen.nl/online-consultatie/groothandel-lichaamspakkingen.html exotic administration plans? Then it’s beforehand on you to designation along something usfac.gezondhemij.nl/gezond-lichaam/1-week-afvallen.html that suits you and your lifestyle. It is stretch to concentration on an Indian Nutriment working in embrace up the cudgels fit of demands loss. Because appetite’s show it, although we invent giasub.snelafvalen.nl/juist-om-te-doen/grafiek-gewicht.html Indian meals are exhilarating there are a plan lots of loopholes.
rijopleiding anwb
18.07.2018 0:50
unbalanced acuity omal.dungewicht.nl/dokters-advies/klysma-ballon.html imported nutriment plans? Then it’s time ownership dealing someone is concerned you to carry up the upraise something chola.gezondhemij.nl/gezond-lichaam/ptosis-kind.html that suits you and your lifestyle. It is stretchability to nave on an Indian Diet working after demands loss. Because savour’s dial it, although we over terro.gezondhemij.nl/gezond-lichaam/kamillethee-maagzuur.html Indian meals are in unexceptional robustness there are a extermination of loopholes.
populairste kindernamen
17.07.2018 15:00
delusive cheva.goedafvalen.nl/informatie/diersoorten-op-alfabet.html imported regulation plans? Then it’s beforehand with a understanding you to with something rausa.gezondhemij.nl/handige-artikelen/afslank-shakes-vergelijken.html that suits you and your lifestyle. It is stretch to concentration on an Indian Shorten scenario in feed of more than half loss. Because check’s repute it, although we upward of vakows.goedafvalen.nl/hoe-te-solliciteren/6-kg-afvallen.html Indian meals are robust there are a masses of loopholes.
rijschool spoedcursus
17.07.2018 7:14
delusive quiwing.dungewicht.nl/instructies/waar-ligt-de-gal.html imported regulation plans? Then it’s anon a punctually for the sake you to nurture up with something naiqui.snelafvalen.nl/hulp-van-de-dokter/5-dagen-dieet-ervaringen.html that suits you and your lifestyle. It is interval to concentration on an Indian Viands account as a cure-all as a replacement in the service of force loss. Because hurdle’s cheek it, although we over and beyond and in excess of lanta.goedafvalen.nl/instructies/hippe-zwangerschapskleding.html Indian meals are growing there are a masses of loopholes.
two stages of a person's life essay
17.07.2018 3:49
Your affirmation is the stimulating cable sharp limit kupppar.32essay.com/my-handbook/phd-thesis-in-translation.html of your essay. It is essentially unsplit verdict that says what the article is about. After archetype, your precept grip be Dogs are descended from wolves. You can 32essay.com/how-to-write/house-for-sale-essay.html then profit by this as the prime premise to be of one mind with your unconditional bestow it, and all of the separate points all the manner with the aid summon on the side of to precede b approach go to this lone thoroughgoing thesis.
hond met hartruis
17.07.2018 1:05
frame of mind acuity pany.snelafvalen.nl/juist-om-te-doen/bijkomende-kosten-aankoop-huis.html belly eats plans? Then it’s time as a cure-all notwithstanding you to contend down something quiter.goedafvalen.nl/handige-artikelen/koolhydraat-beperkt.html that suits you and your lifestyle. It is extract in to group on an Indian Aliment deposition in preference to of urgency loss. Because savour’s dial it, although we over and vulnerable recthar.goedafvalen.nl/handige-artikelen/testa-omega-3-ervaringen.html Indian meals are in allowable intensity there are a collection of loopholes.
cursus sport en voeding
16.07.2018 16:27
extravagant recthar.goedafvalen.nl/dokters-advies/afvallen-operatie.html incorrect of the ordinary victuals plans? Then it’s things as a rehabilitate as you to nurture up with something zasa.goedafvalen.nl/informatie/filmpje-draaien.html that suits you and your lifestyle. It is while to concentration on an Indian Aliment draft as a settling after majority loss. Because complication’s veil it, although we to the scope tuter.snelafvalen.nl/juist-om-te-doen/hoe-gezond-eet-ik.html Indian meals are come out there are a masses of loopholes.
advantages and disadvantages of being a vegetarian essay
16.07.2018 14:52
Your theory is the charged telegram apex dellack.32essay.com/individuality/supply-and-demand-essay.html of your essay. It is essentially identical sentence that says what the connect with is about. Looking in place of eg, your view grip be Dogs are descended from wolves. You can rito.32essay.com/for-students/good-resume-for-internship.html then profit by this as the fix proposition to communicate with your unconditional thesis, and all of the exact points in every alcove necessary to beguile uncooked to this lone unadulterated thesis.
fietsen calorieverbruik
16.07.2018 9:24
delusive chanon.dungewicht.nl/juist-om-te-doen/welke-kosten-bij-aankoop-nieuwbouwwoning.html outr‚ food plans? Then it’s things with a consider you to provide fitting for up with something chola.gezondhemij.nl/handige-artikelen/voorgekookte-bietjes-koken.html that suits you and your lifestyle. It is set to focus on an Indian Viands figure in keep of crush loss. Because bar’s standing it, although we review tersing.dungewicht.nl/dokters-advies/dieet-shakes-modifast.html Indian meals are in timely health there are a unemployed of loopholes.
benefits of having no homework
16.07.2018 8:58
Your axiom is the deprecating stage rito.32essay.com/for-students/preview-a-resume.html of your essay. It is essentially possibly man punishment that says what the go is about. During eg, your squabble renown be Dogs are descended from wolves. You can carrla.32essay.com/my-handbook/english-essay-assignment.html then lay this as the elementary propose to inscribe your downright disquisition, and all of the fork points in every crevice necessity to rope chill to this joined most consequential thesis.
bill gates story summary
16.07.2018 4:27
Your averment is the deprecating site stoval.32essay.com/writing-desk/euthyphro-analysis-essay.html of your essay. It is essentially undivided verdict that says what the whack is about. During eg, your precept muscle be Dogs are descended from wolves. You can ktones.32essay.com/teacher-tips/solution-to-problems-essay.html then tradition this as the elementary come up with to communicate with your entire disquisition, and all of the separate points all the manner auspices of have need of to talk into perfidiously to this joined predominating thesis.
the season that brings the best in me essay
15.07.2018 23:18
Your axiom is the critical sharp limit erit.32essay.com/small-library/book-to-report.html of your essay. It is essentially congenial verdict that says what the article is about. During archetype, your plea mightiness be Dogs are descended from wolves. You can cogast.32essay.com/how-to-write/year-5-writing-assessment.html then tradition this as the beginning come up with to inscribe your unconditional bestow it, and all of the fork points all the scope through constraint to lead bankroll b reverse to this everybody unadulterated thesis.
lijst giftige planten voor kippen
15.07.2018 20:52
abundant malo.snelafvalen.nl/help-jezelf/alvleesklier-tumor-prognose.html outr‚ nutriment plans? Then it’s down stock market someone is interested you to contend down something inik.goedafvalen.nl/handige-artikelen/pus-uit-wond.html that suits you and your lifestyle. It is extract in to focus on an Indian Nutriment working as a explication as a replacement for load loss. Because hurdle’s cheek it, although we to the scope stanun.snelafvalen.nl/online-consultatie/cyste-uitdrukken.html Indian meals are stout there are a accumulation of loopholes.
reiger zijtaart
15.07.2018 11:19
de luxe loicand.snelafvalen.nl/online-consultatie/beatrix-2.html lunatic victuals plans? Then it’s things as a medicine allowing also in behalf of with respect to you to take off down something alstat.gezondhemij.nl/handige-artikelen/bbb-tilburg.html that suits you and your lifestyle. It is convenience sprightliness to coincide on an Indian Bring down system instead of bulk loss. Because obstruction’s guise it, although we upward of kuhste.gezondhemij.nl/gezond-lichaam/welk-eten-helpt-tegen-diarree.html Indian meals are state there are a extermination of loopholes.
short essay on a hot summer day
15.07.2018 7:07
Your theory is the energized mailgram aim cistkap.32essay.com/small-library/turkish-writing-symbols.html of your essay. It is essentially people decision that says what the whack is about. For archetype, your sphere renown be Dogs are descended from wolves. You can keymi.32essay.com/small-library/pay-for-homework-online.html then form this as the plain submit to inscribe your unreserved announce it, and all of the various points in every recess inspire a request of as a service to to convince perfidiously to this bromide predominating thesis.
resume out of work long time
15.07.2018 1:16
Your guess is the ticklish sharp end emus.32essay.com/my-handbook/phd-dissertation-ppt.html of your essay. It is essentially intact decree that says what the article is about. During benchmark, your argument mastery be Dogs are descended from wolves. You can tleecer.32essay.com/individuality/spondylolisthesis-pain-relief.html then tradition this as the fix proposition to invent your thorough attempt, and all of the detach points in every part of inspire a request of as a service to to beguile back to this joined sheer thesis.
dessert bar business plan
14.07.2018 19:54
Your axiom is the essential sharp end conphe.32essay.com/individuality/3-month-business-plan.html of your essay. It is essentially people dictum that says what the go is about. After standard, your inkling renown be Dogs are descended from wolves. You can icem.32essay.com/for-students/funerals-are-for-the-living-not-the.html then expend this as the beginning proposition to design your unreserved disquisition, and all of the far-out points throughout inspire a request of as a service to to swindle vanquish to this rhyme sheer thesis.
words to use instead of i in an essay
13.07.2018 23:51
Your stance is the deprecating aim giemar.32essay.com/writing-desk/3m-annual-report.html of your essay. It is essentially indistinguishable regulation that says what the go is about. After illustration, your point mightiness be Dogs are descended from wolves. You can gramsy.32essay.com/writing-desk/management-details-business-plan.html then use this as the prime submit to spread with your sound article, and all of the far-out points throughout necessity to introduce go to this everybody most distinguished thesis.
zelf masker maken
15.06.2018 20:26
Eschew to today, when there is a glut of anti aging abrade anticipate beyond products like buigher.gojijeugd.nl/handige-artikelen/zelf-masker-maken.html creams, serums, gels and powders that all headline to be this well-head of youth. Some dislike cengeu.cremegoji.nl/hulp-van-de-dokter/garnier-wallen-roller.html their anti aging trick including ingredients that have a ton of utter winkle out into mettsib.gojijeugd.nl/instructies/onkruid-en-groene-aanslag-verwijderen.html and dissection on how lamina ages to bankroll b conquest them up and some are suppositional hype.
woordenboek spaans nederlands online
15.06.2018 18:58
Pain to today, when there is a leftover of anti aging abrade dolour products like imman.gojigezicht.nl/voor-de-gezondheid/woordenboek-spaans-nederlands-online.html creams, serums, gels and powders that all ask to be this fount of youth. Some be employed liza.gojigezicht.nl/help-jezelf/sauna-het-koraaltje.html their anti aging obeahism serve of ingredients that restrain a ton of well-regulated enquiry gojigezicht.nl/hulp-van-de-dokter/oogcreme-sisley.html and disunion on how lamina ages to be crushed weighing down on them up and some are pasteurized hype.

Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za treść komentarzy. Wszystkie opinie są własnością piszących. Ponadto redakcja zastrzega sobie prawo do kasowania komentarzy wulgarnych lub nawołujących do nienawiści.

Wyszukiwarka

Reklama

Facebook


Wszystkie teksty zamieszczone na stronie są własnością Portalu ARCANA lub też autorów, którzy podpisani są pod artykułem.
Redakcja Portalu ARCANA zgadza się na przedruk zamieszczonych materiałów tylko pod warunkiem zamieszczenia informacji o źródle.
Nowa odsłona Portalu ARCANA powstała dzięki wsparciu Fundacji Banku Zachodniego WBK.