Z żoliborskiej perspektywy – rozmowa o życiu i historii najnowszej z prof. Andrzejem Paczkowskim

Rozmowa profesora Andrzeja Nowaka z profesorem Andrzejem Paczkowskim - o historii, o PRL, także z perspektywy osobistych doświadczeń historyka „Polski Ludowej”.
13.02.2018 13:10

A.N: Chciałbym zapytać czy w dzieciństwie słyszał Pan o ,,wyklętych’’? Nie mówię o samym terminie, ale o żołnierzach podziemia niepodległościowego, wszystko jedno jak ich nazwiemy –wiemy, o kim mówimy. Miał Pan kilka lat, kiedy kończyła się wojna i kiedy jednak  trwała ona na tzw. prowincji, z której Pan wyszedł.
A. P: Nie słyszałem. Od 1945 roku przed dwa lata mieszkaliśmy w Opolu, tam główną ,,atrakcją’’ byli Niemcy…
A.N: To z pewnością inna perspektywa niż, powiedzmy w Polsce centralnej czy wschodniej…
A.P: Z Opola pamiętam Niemców, z białymi opaskami, którzy chodzili po ulicach, uprzątali gruz. Potem mieszkałem w Warszawie i to na ,,czerwonym’’ Żoliborzu, a ponieważ pochodzę z ,,czerwonej’ rodziny, więc nie mam żadnych wspomnień związanych z żołnierzami podziemia antykomunistycznego. W równoległej klasie, w szkole, do której chodziłem, była chyba jakaś grupka konspirująca, a jej członków złapali, bo wykradali urządzenia do automatycznego zapalania lamp ulicznych. Być może sądzili, że do czegoś im się przydadzą. Jeśli się nie mylę byli ukarani przymusowym przeniesieniem do innych szkół. Mówiło się o tym. A może to była zwykła kradzież? W każdym razie nie wiedziałem nic o żadnej zbrojnej konspiracji, przez wiele lat – jako smarkacz – nie czytałem przecież gazet. Zresztą był taki natłok propagandy, którą odbierałem nie jako propagandę, ale jako coś, co się dzieje naprawdę. Właściwie jeżeli się nie miało osobistego ,,styku’’ to na poznanie czegoś z tej niejako zewnętrznej rzeczywistości, nie było wiele szans. Słowa pieśni „reakcji nie boimy się” to była dla mnie abstrakcja. To właściwie było prawie niemożliwe, żeby wyjść poza swój zamknięty światek. Moi rodzice byli urzędnikami niższego, czy średnio-niższego szczebla w Powszechnym Zakładzie Ubezpieczeń Wzajemnych. W niczym nie uczestniczyli. Moja mama była Żydówką, a więc niejako miałem pół rodziny, bo druga połowa nie istniała, nic nie było wiadomo o nich. W istniejącej ,,aryjskiej” połówce nie było nikogo, kto po wojnie konspirował, chociaż dwóch moich braci stryjecznych było w AK. Jeden był ranny w Powstaniu Warszawskim, drugi był ranny w Skierniewicach, gdzie mieszkał. Obaj studiowali i chyba po wojnie w niczym nie uczestniczyli. Jeden z nich zapisał się nawet do ZWM-u [Związku Walki Młodych – komunistycznej organizacji młodzieżowej]. W sumie miałem jakąś wiedzę o AK, o Powstaniu, też rzecz jasna o Legionach i Piłsudskim, ale o powojennej partyzantce niepodległościowej, czyli o ,,reakcyjnych bandach”, nic nie wiedziałem. Ani z domu, ani ze szkoły, ani – nawet – z uniwersytetu. Dopiero na ostatnim roku studiów eksperymentalnie wprowadzono nam jednosemestralny wykład z historii Polski Ludowej, co było zresztą koszmarne…
A.N: Kto prowadził, tak z ciekawości?
A.P: Parę osób prowadziło. Słabek [Henryk, zatrudniony w latach 1956-578 w Wyższej Szkole Marksizmu-Leninizmu, następnie w Wyższej Szkole Nauk Społecznych, historyk ruchu robotniczego – AN], Drukier [Bolesław, aktywista ZPP, naczelnik Wydziału Informacji Politycznej w Ministerstwie Informacji i Propagandy w latach 1945-47, historyk ruchu robotniczego] i ktoś tam jeszcze, już nie pamiętam. To było beznadziejne. Kiepsko wysławiali się, czytali jakieś skrypty. Byłem już na piątym roku studiów, to był rok 59/60, miałem za sobą wykłady mistrzów takich jak Manteuffel czy Kieniewicz, więc to, co mówili ci „faceci”, chyba z Zakładu Historii Partii, było niepoważane…
A.N: Jeszcze chciałem zatrzymać się na chwilkę przy tym najwcześniejszym, dziecięco-, wczesno-młodzieżowym okresie. Chodzi mi o perspektywę, z jakiej patrzył Pan na wojnę i okres tuż po wojnie. Czy to było doświadczenie, poczucie wyzwolenia, końca koszmaru, czy też wrażenie, że jednak dzieją się jakieś nieprzyjemnie, dziwne rzeczy? Czy do bardzo młodego człowieka to nie docierało?
A.P: Do mnie to nie docierało. Wojnę przeżyłem w stanie właściwie nieświadomości, od kiedy zacząłem drobić na podwórku czy ulicy była okupacja, niemieccy żołnierze. Nie widziałem scen rozstrzeliwań czy bestialstwa. Od 1942 r. mieszkaliśmy w Siedlcach. Przed nadejściem frontu wynieśliśmy się na wieś, bo było przekonanie, że w czasie walk lepiej być na wsi niż w mieście. A jednak zostałem ranny, mam do tej pory bliznę (śmiech) w łydce, bo jakiś pocisk…
A.N.: To jak towarzysz Wiesław, też był ranny w łydkę. Pana jednak, w odróżnieniu od niego, nie trafił chyba sanacyjny policjant?
A.P: To nawet nie był odłamek, tylko drzazga po jakimś wybuchu mi się wbiła. Zaczęło ropieć… No, mniejsza z tym. W każdym przeszedł front, zniknęli Niemcy, zacząłem chodzić do szkoły, zresztą pozostała przy imieniu Józefa Piłsudskiego, a wczesnym latem 1945 r. ojciec został wysłany służbowo do Opola, żeby tam tworzyć Powszechny Zakład Ubezpieczeń Wzajemnych. Potem byłem w Opolu, gdzie w najlepsze trwały chłopięce zabawy i gry: a to „wybuchanie” pocisków, a to plądrowanie jakichś piwnic (śmiech)... Chodzenie po lasach i szukanie panzerfaustów…
A.N. A bawiło się wtedy w Polaków i Niemców? Czy to za blisko wojny?
A.P: Generalnie w wojnę się bawiło, chyba bez podziału etnicznego, ale oczywiście z podziałem na dwie grupy, bo jak wojna, to musi być jakieś starcie. Miałem zdjęcie zrobione przed szkołą, z drewnianym rozpylaczem stylizowanym na stena. Wszyscy chodziliśmy pod bronią, wystrugane pistolety i inne „uzbrojenie”. Dopiero później, w harcerstwie, były łuki. Te pierwsze lata - 1944-1946 - były takie, że sześcio-, ośmio-, dziesięcioletni chłopcy bawili się w wojnę. Czasami nawet z nieprzyjemnymi skutkami.
A.N. Czyli początek jakiejś, że tak powiem, inicjacji w historię polityczną, to są dopiero studia, czy szkoła średnia już też?
A.P: Szkoła średnia to ZMP, taka normalna ,,sieczka’’ – poranne apele, akademie ku czci, marsz żałobny po śmierci Stalina, piosenki o murarzach, traktorach („hej traktory, rumaki stalowe...”) i mostach, co to są i na prawo i na lewo. Na kółku recytatorskim, na które chodziłem, uczyliśmy się Majakowskiego („kto tam znów rusza prawą? Lewa, lewa...”). Zresztą uczył nas Zbigniew Zapasiewicz, który był chyba o trzy klasy wyżej. To był Żoliborz, szkoła RTPD [Robotniczego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci], przedwojenna, PPS-owska. Mój ojciec wyrzucony w 1934 r. z partii komunistycznej za jakieś tam odchylenie, był po wojnie w PPS-ie… Dosyć to było hermetyczne, niewiele docierało. Potem się dowiedziałem, że ojciec nie został zweryfikowany do PZPR-u, że był kilkakrotnie wzywany na UB…
A.N: No tak, bo z małym chłopcem się o tym nie rozmawia?…
A.P: Oczywiście. Wzywali go może nie tyle w jego sprawie, a bardziej w sprawie jego starszego kolegi, Romana Jabłonowskiego, który był preceptorem ojca jeszcze w czasie I wojny światowej. Zresztą w Charkowie. Mieszkał obok nas i był na indeksie X Departamentu [departament Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, zajmujący się prowokacjami w ruchu komunistycznym – AN], więc ojca wzywali. W zasadzie dopiero na studiach zaczęło się jakieś moje zainteresowanie…
A.N: Czy także procesami politycznymi okresu stalinowskiego, o których można było po 1955 znów nieco głośniej mówić?
A.P. Zacząłem studia w 1955 roku. 1 października, w dzień moich urodzin, siedemnastych. Studia to był początek jakiejś tam inicjacji, zaczynało się coś dziać: „Poemat dla dorosłych” czy pochód 1-majowy w 1956 roku i hasła „mniej Ochabów więcej schabów” (wykrzykiwane) oraz „Precz z dyscypliną studiów. Żądamy nowych programów nauczania” (na transparencie)…
A.N: Czyli na Światowy Festiwal Młodzieży i Studentów, latem 1955 roku, już się Pan, przepraszam za kolokwializm, ,,nie załapał”? Jako student…
A.P: Nie, jako student nie, ale jako młody człowiek ,,załapałem się”. Oglądałem, tańczyło się, łaziło. To rzeczywiście był oddech w tej całej szarówce.
A.N: I to było takie rzeczywiście ważne wydarzenie? Łyk wolności, innego świata? Tak to często bywa wspominane. Pytam tak Pana jako naocznego świadka.
A.P: Ja Panu powiem tak - przy wszystkich moich opowiadaniach o tym, co się wtedy działo, jedno trzeba wziąć pod uwagę: w 1955 roku zacząłem się interesować górami…
A.N: To było najważniejsze…
A.P: To było najważniejsze (śmiech). Żadne studia, doktoraty, nic takiego. Po prostu najważniejsze były góry – wspinanie się, bycie w górach, bycie z przyjaciółmi z gór. Np. w 1956 roku, w czerwcu, kiedy był Poznań, wspinaliśmy się w skałkach pod Krakowem i o tym, że coś się stało, dowiedzieliśmy się wracając. Na stacji kolejowej w Zabierzowie leżał na ławce numer ,,Gazety Krakowskiej” sprzed kilku dni (śmiech), a w nim jakaś notatka. Siedzieliśmy w skałkach, żadnego radia nie mieliśmy… Prawdę mówiąc, nigdy nie przepadałem za angażowaniem się w politykę, to znaczy w jakąś działalność polityczną. Jesień 56’ przeżyłem już na Uniwersytecie, byłem na drugim roku studiów, chodziłem oczywiście na wiece, czytałem „Po prostu”, chodziłem na projekcje w klubie filmowym „PP”. Pamiętam dramatyczne rozmowy, gdy przyszła wiadomość o agresji sowieckiej na Węgrzech, zbiórki krwi w ambulansie, który stał na Krakowskim Przedmieściu. Na korytarzach instytutu był stały rozgardiasz, wymusiliśmy na dyrekcji zawieszenie zajęć z ekonomii politycznej socjalizmu i tak dalej. Zawsze jednak…
A.N: Miał Pan inny świat…
A.P: Miałem inny świat. Niedaleko Uniwersytetu był lokal, w którym był klub wysokogórski i to, można powiedzieć, było ważniejsze (śmiech). Były też winiarnie.
A.N: Będę jednak pytał o to, co mniej ważne…
A.P: Oczywiście. A więc studia szybko ,,otworzyły” mi świat. Na przykład w lektorium na Wydziale Historycznym, w bibliotece podręcznej, pojawiły się ,,Rewolucja rosyjska’’ Trockiego i „Historia Polski” Wereszyckiego, zaaresztowana chyba w 1948 r. Już nie wiem teraz, co było dla mnie ważniejsze, ale chyba żyłem głównie światem górskim…Ferie świąteczne, przerwa semestralna, ferie wielkanocne, no i całe lato, od czerwca do września, w górach.
A.N: Jasne, a czy któryś z historyków wtedy Pana zainteresował, rozumiem, że w ramach tej niszy ,,mniej ważnej”…
A.P: Na samym początku – chyba nie… Owszem, fascynował Manteuffel [Tadeusz, mediewista, weteran wojny 1920 roku, twórca i pierwszy dyrektor Instytutu Historii PAN], ale jako wykładowca, bo do mediewistyki nie miałem zacięcia. Chodziłem na jego wykłady – zresztą była „dyscyplina studiów” i obecność była obowiązkowa - prowadzone rzeczywiście w sposób dla mnie bardzo nietypowy…
A.N: Na czym ich nietypowość polegała?
A.P: Być może prowadził je tak, jak widział u swoich starych mistrzów w latach 20. na Uniwersytecie. Wchodzi na katedrę, trzyma wskaźnik, przed wykładem asystent na tablicy pisze daty, nazwy, nazwiska, on wymieniając np. nazwisko tym wskaźnikiem je pokazuje. Właściwie nie patrzy na studentów tylko w okno przed siebie, mówi mocnym głosem, rytmicznym, absolutnie z pamięci, ale myślę, że ten wykład wygłaszał tyle razy (śmiech), że nie musiał do notatek zaglądać. No i nie miał lewej ręki, którą stracił na wojnie 1920 r. W każdym razie była w tym jakaś surowość, monumentalność, odmienna np. od Gieysztora [Aleksandra, mediewisty, uczestnika Powstania Warszawskiego, od 1955 do 1975 dyrektora Instytutu Historycznego UW], który bardzo szukał kontaktu z salą...
A.N: Był jednak młodszy o kilkanaście lat od Manteuffla…
A.P: Inne pokolenie… Był też jeszcze starszy od Manteuffla profesor Ranoszek [Rudolf, hetytolog i sumerolog], który był specjalistą od starożytnego wschodu. Habilitacja przed wojną. Pochodził z Beskidów. Opowiadano – ale tego nie sprawdzałem – że był jedynym człowiekiem ze swojej wsi, który skończył studia i że jeszcze w latach 50. jeździł raz do roku do tej wsi i odprawiał „roki”, czyli wydawał wyroki w sąsiedzkich sporach. Kiedy wchodził na salę wykładową, wszyscy musieli wstać. Przechodził w milczeniu, stawał przed stołem, bo tam akurat nie było prawdziwej katedry… Kiwał głową – można było usiąść. Aż do końca wykładu z sali nie można było wyjść – jak wszedł, zamykał drzwi i szlus...  
A.N: Rozumiem, że też żadnych spóźnień…
A.P: Egzamin u niego to było przeżycie. Podobnie jak u asystentów prof. Małowista. Samsonowicz ściął chyba z 10 osób na jednym pytaniu: o księstwo Burgundii. Ćwiczenia – rzecz sama w sobie. Chyba do dziś tak jest. U mgr Ewy Wipszyckiej referowałem  hodowlę u Homera, miałem setki fiszek. Byłem chyba dobrym studentem, zacząłem dostawać stypendium naukowe – na pewno przez dwa lata: czwarty i piąty rok, a może już nawet od trzeciego roku. Nie pamiętam. Miałem dosyć dobre stopnie, ukończyłem studia w terminie, to wszystko biegło mi dosyć szparko…
A.N: To jak trafił Pan na seminarium Henryka Jabłońskiego [historyk, w czasie II wojny walczył pod Narvikiem i w ruchu oporu we Francji, działacz partyjny PPS, a potem PZPR, w latach 1955-65 sekretarz naukowy PAN, 1965-72 minister szkolnictwa wyższego, 1972-1985 przewodniczący Rady Państwa – AN]? Czy to na tej zasadzie, że po prostu mało to Pana angażowało – studia, więc poszedł Pan na coś pierwszego z brzegu…
A.P: Nie pamiętam.. Być może któryś z kolegów mnie namówił, rozmawialiśmy przecież gdzie pójść, kto lepszy, co ciekawsze…Była spora konkurencja. Pomijając mediewistykę czy starożytność były np. seminaria Stefana Kieniewicza, czy Ludwika Bazylowa. Mój rok był dosyć dobry, wyszło z niego paru profesorów, m.in. Janek Kieniewicz, Jurek Skowronek, Maciek Koźmiński, Janek Milewski, Marysia Nietyksza.
A.N: Jabłoński już był wtedy ministrem? Bo już zapomniałem…
A.P: Był sekretarzem naukowym Polskiej Akademii Nauk. Zresztą podobnie z wyborem historii - nie pamiętam momentu decyzji. Ale z mojej klasy maturalnej we trójkę poszliśmy na historię: Janusz Głowacki [dramatopisarz], Tomasz Łubieński [poeta, dramaturg, eseista historyczny] i ja. Kto to wymyślił, że wybieramy historię? Chyba Tomek, zresztą obaj zaraz poszli na polonistykę.
A.N: Czy przyjaźnił się Pan jeszcze z nimi…
A.P: Do tej pory się przyjaźnimy…
A.N: Tak, tak, ale pytam o okres wcześniejszy, przed studiami…
A.P: Z Januszem chodziłem do szkoły bodaj od czwartej czy piątej klasy, a Tomek Łubieński przyszedł w siódmej, bo jako osoba z dobrej rodziny miał, jak się wtedy mówiło, „nauczanie domowe”... No i tak we trójkę poszliśmy na historię. W każdym razie zapisałem się na seminarium do Jabłońskiego. Może namówił mnie Andrzej Garlicki [historyk Polski okresu międzywojennego, profesor UW, współpracownik „Polityki” – AN], który chodził do jednej klasy z Zapasiewiczem. Znalem go właśnie szkoły…
A.N: Był kilka klas starszy?
A.P: Tak, jak ja poszedłem do liceum, to on kończył. Ale ówczesny Żoliborz to był grajdoł. Wszystko się kręciło wokół Placu Wilsona, od WSM i Potockiej do Cytadeli i Zajączka. Wszystkich się znało, wszystkich można było spotkać. Trzy szkoły na krzyż. Być może to on mi doradził, bo był asystentem u Jabłońskiego. Był znany jako jeden z liderów „odnowy” na uniwerku w 56 roku.
A.N: Już miał Pan pomysł pracy magisterskiej, czy też Jabłoński powiedział, co ma Pan robić?
A.P: On rozdzielał tematy. Zaproponował mi temat, którego przy mojej ówczesnej wiedzy sam bym nie wymyślił: monografia tygodnika ,,Społeczeństwo’’. Wychodził 1908-1910 w Warszawie, taki liberalno-postępowy, parę dobrych nazwisk, m.in. Wacław Nałkowski, Jan Władysław Dawid, różni ludzie z Młodej Polski.  
A.N: To był początek, że tak powiem, Pańskich prasoznawczych studiów…
A.P: Tak. Jabłoński zaczynał wtedy tworzyć zespół badań nad historią prasy, którą się sam swego czasu zajmował. Myślę, że jego najlepsza książka, napisana jeszcze we Francji, dotyczy właśnie historii prasy. Już nie pamiętam dokładnego tytułu [Opinia, parlament, prasa. Wstęp do badań opinii publicznej w epoce rozkwitu kapitalizmu, wydana w 1947]. W każdym razie dawał – także na doktoraty - tematy m.in. z historii prasy i z tego rzeczywiście powstała Pracownia Dziejów Czasopiśmiennictwa Polskiego. Teraz jest częścią IBL.
A.N: Czy był zajmującym kierownikiem seminarium? Czy to było raczej nudne?
A.P: Seminarium magisterskiego, prawdę mówiąc, nie pamiętam, bo później chodziłem na jego seminarium doktorskie i to się jakoś zlewa. Seminarium doktorskie to była po prostu menażeria. Były tam takie gnojki jak ja. Nic właściwie o świecie nie wiedziałem, i był Jan Kancewicz, który zanim ja się urodziłem studiował już na... Uniwersytecie Moskiewskim, a potem 5 lat przesiedział w łagrze. Był pewien pułkownik, który szedł „od Lenina do Berlina”. No po prostu misz-masz totalny. Różni partyjni – tzn. z Zakładu Historii Partii KC czy z WSNS - a obok politycznie średnio zdefiniowana młodzież. Było to seminarium warsztatowe – tak bym to określił. Tzn. było bardzo mało teorii, metodologii…
A.N: A polityki, ideologii?
A.P: Ideologii jako czegoś osobnego nie było, ale głównym przedmiotem jednak była historia polityczna. Pisano o SDKPiL, o PPS czy PPS-Lewicy, a więc problemy ideologiczne pojawiały się. Ale nie było to seminarium z „historii ruchu robotniczego”. Andrzej Garlicki pisał o Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych, co było początkiem jego badań nad Piłsudskim. To była dziwna mieszanka. Specjalne miejsce – przynajmniej dla mnie – zajmował w niej Ludwik Hass, starszy od mnie o równo 20 lat, zdążył być studentem Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, odsiedział (za trockizm) łagry i wrócił na początku 1957 r. To był fenomen: bezdenna pamięć, ogromna wiedza, łatwość mówienia, no i sitzfleisch.
A.N: I rozmawialiście Panowie wtedy o tych jego doświadczeniach…
A.P: Tak. Oczywiście, to były te lata, kiedy już było można, a nawet było „w modzie”…
A.N: Ale on krótko potem chyba znowu poszedł do więzienia?
A.P: W tym samym czasie co Kuroń i Modzelewski
A.N. Czyli z seminarium go zabrali w pewnym sensie?
A.P: Nie w sensie dosłownym…
A.N: Ale w trakcie…
A.P: Tak. Przed doktoratem. Siedział stosunkowo krótko, ale miał później kłopoty i doktorat zrobił chyba dopiero na początku lat 70. To było zaskakujące. Facet tyle lat siedział gdzieś tam na Syberii czy na jakimś Ałtaju... Wprawdzie od 1953 r. był „wolnym” zesłańcem bez prawa powrotu do Polski, ale przez 14 lat był prostym „zekiem”, m.in. pracował w kopalni (opowiadał nam jak się fałszowało wyniki). Mimo tylu lat pobytu „w głuszy” jego wiedza o historii była fenomenalna, a przecież we Lwowie zdążył być tylko na drugim roku studiów. Notabene Adam Schaff w 1938 roku wyrzucał go ze studenckiej organizacji komunistycznej.
A.N: Za trockizm…
A.P: Tak. Zresztą on zawsze deklarował się jako trockista, co mnie przyznam trochę śmieszyło. Więc mieliśmy trockistę Hassa i był Jan Kancewicz, chyba do dziś (przeskoczył już setkę) prawowierny kapepowiec, rodzinnie z PPS-Lewicy, ale najpierw zajmował się  SDKPiL. Na seminarium chodziło dwadzieścia parę osób, w salce był tłok, a Jabłoński palił papierosa za papierosem („Silesie”). Garlicki mu przypalał. Nie wszyscy robili doktoraty, część była już „po”, byli „wyrośnięci”, „przerośnięci”, po przeżyciach różnych. Kolejno referowało się jakieś projekty, fragmenty prac, znaleziska archiwalne, czy nowość wydawniczą.
A.N: A czy był ktoś, że tak powiem, ze stalinowskiej ekipy, która jakby musiała się znaleźć na nowo, z „oprawców”…
A.P: Był Józek Lewandowski [w latach stalinowskich oficer Informacji Wojskowej, w 1969 wyemigrował do Szwecji, współpracownik „Kultury” paryskiej]. Później opowiadał mi, że w Informacji Wojskowej przez pewien czas „zajmował się” Ukraińcami, a napisał książkę (śmiech)…
A.N: No tak, tak, o prometeizmie, o polityce piłsudczyków wobec Ukraińców…
A.P: Kontynuował swoją znajomość spraw ukraińskich. Taka była rozpiętość, w zasadzie rozpad pokoleniowy.
A.N: Niełatwe zadanie dla promotora..
A.P: Oczywiście. Jabłoński głównie komentował. Bardzo lubił mówić, więc do każdego referatu miał coś do dodania, a to coś czytał, a to kogoś znał, a to o czymś słyszał…
A.N: Czyli był w miarę pomocny jako promotor?
A.P: Bardzo, ale nie narzucał się, dawał swobodę działania, nie popędzał.
A.N: Czy dzięki temu, że u niego Pan robił doktorat, łatwiej było Panu i czy w ogóle to było Panu do czegokolwiek potrzebne - stykać się z tzw. świadkami historii…
A.P: Nie miałem w zasadzie okazji, ani specjalnej potrzeby. Gdy skończyłem studia (latem 1960) Jabłoński zaproponował żebym zajął się prasą Polskiego Stronnictwa Ludowego z lat 1945-1947…
A.N: Czy coś Pan na ten temat w końcu napisał, bo nie pamiętam?
A.P: Nie. Gdy poszedłem do archiwum ktoś tam się wielce zdziwił, że bezpartyjny a wybiera taki temat i zażądali czegoś w rodzaju  pisemnej gwarancji Jabłońskiego. Jak mu powiedziałem o tym uznał, że lepiej zmienić temat. Wybrałem okres międzywojenny. Też pisałem o prasie ludowej, ale w II RP, a ściślej rzecz biorąc o prasie Stronnictwa Ludowego w latach 1931-1939. Broniłem w 1966 r. (akurat syn się urodził), a z filozofii odpytywał mnie prof. Baczko. Praca była kiepska. Jak bym dzisiaj był jej recenzentem, to bym pewnie nie przepuścił… No ale wtedy były trochę inne standardy, zwłaszcza dla historii nowszej, a międzywojnie to była wręcz historia najnowsza. Zresztą zdawałem sobie sprawę z jej poziomu, popracowałem jeszcze chyba ze dwa lata i napisałem solidną (jak sądzę) monografię o prasie ruchu ludowego w całym okresie międzywojennym. Przy zbieraniu materiałów raz czy dwa razy rozmawiałem ze świadkami wydarzeń, w tym z Henrykiem Dzendzlem, który był w latach 20. redaktorem tygodnika „Piast”. Nic mi to nie dało i właściwie od tamtego czasu nie mam nabożeństwa do tzw. źródeł wywołanych.
W każdym razie Jabłońskiemu dawałem najpierw kolejne fragmenty (część w rękopisie), miał niewiele uwag, a to żebym o czymś we wstępie nie zapomniał, albo o kimś dodał parę słów, ale w zasadzie nie ingerował. Referowałem raz czy dwa razy na seminariach, ale nie wiem czy dużo mi to dało… Może do innych osób bardziej się przykładał. Do tych starszych na pewno nie musiał. Na seminarium doktorskim mieliśmy paru cudzoziemców, którzy zajmowali się historią Polski: Toniego Polonsky`ego [urodzony w Afryce Południowej, historyk Żydów polskich, profesor Brandeis University, twórca i redaktor naczelny „Polin. Studies in Polish Jewry”], Alfreda  Blocha, Żyda ze Lwowa, w wieku Hassa, który uciekł w 1939 r. i dostał się do Ameryki…
A.N: Antony Polonsky z Południowej Afryki…
A.P: Tak. Żydowska emigracja jeszcze z końca XIX w. Zresztą do tej pory utrzymuję z nim kontakt i wspominamy od czasu do czasu seminarium. Napisał parę niezłych książek o II RP. Doktorat obronił na Oxfordzie. Fred jakoś mi zaniknął. Pojawiał się też Raina [Peter, historyk pochodzenia hinduskiego, badacz dziejów Kościoła katolickiego w PRL], który pisał o polityce Becka i doktoryzował się w Warszawie. Jabłoński był dosyć otwarty. Kto chciał przyjść, to przyszedł; przestało mu się chcieć przychodzić, to znikał. Ale wcześniej, jak kończyłem studia, to poczuwał się do tego, że jestem jego uczniem i pomagał mi szukać pracy. Najpierw wysłał mnie do Zakładu Historii Partii. Poszedłem tam. Już nie pamiętam, z kim rozmawiałem. Powiedziałem od razu, że jestem bezpartyjny. A to nic nie szkodzi, to się zapiszecie (śmiech)…
A.N: Jabłoński tak powiedział?
A.P: Nie. Ten osobnik z KC. Już nie pamiętam, kto to był. Nie zrażony mówi, że szuka kogoś, kto by się zajął Związkiem Walki Młodych w czasie wojny. Mało mi się to podobało, więc mówię, że nie znam niemieckiego. To się nauczycie (śmiech). Na tym się skończyło. Następnie Jabłoński wysłał mnie do Komisji Historycznej Stronnictwa Demokratycznego. Tam przeszkodą było to, że nie jestem w SD, ani mój tata nie jest w SD... Na szczęście uruchamiano w PAN tą pracownię historii prasy pod egidą Jabłońskiego, dostałem w niej aż pięcioletnie stypendium doktorskie i ostatecznie zająłem się prasą ludową w II RP. O otrzymaniu stypendium dowiedziałem się kiedy wspinałem się „na lewo” w Tatrach Słowackich. Cały czas, też po doktoracie, chodziłem na seminarium, które odbywało się na UW, a później, gdy Jabłoński został przewodniczącym Rady Państwa, już tylko raz w miesiącu, w Belwederze. Jakieś 15-20 osób przychodziło, to nie było seminarium doktorskie, ale coś w rodzaju konwersatorium.  Jabłoński pytał się, kto się czym zajmuje i proponował: może pan zreferuje to czy tamto. Ktoś coś referował, a on po kwadransie przerywał, komentował i właściwie sam kończył ten referat. Widać było, że jest intelektualnie niewygadany. Bo głównie miał posiedzenia a to Rada Państwa, a to  Biuro Polityczne, po prostu…
A.N: Tam sobie nie pogadał…
A.P: Tam sobie nie pogadał (śmiech). Tak funkcjonowałem, aż w 1974 roku wyrzucili mnie z Akademii. Powstała wtedy dosyć nieprzyjemna sytuacja. Nie tyle zmieniłem opinię o Jabłońskim, jako człowieku, bo i tak uważałem go za konformistę, ale po prostu ubódł mnie. Zadzwoniła do mnie jego sekretarka, pani Zamecznikowa - była jego sekretarką w Akademii Nauk, w ministerstwie i w Belwederze – która prawie płacząc powiedziała mi: ,,Mistrz powiedział, żebym Panu przekazała, żeby Pan już nie przychodził”... I tyle. Pomyślałem, kurczę, przecież zna mnie kilkanaście lat, powinien mnie wezwać i powiedzieć: Panie Andrzeju, zrobił pan  głupotę i niestety musimy się rozstać. Ale przez sekretarkę... biedna pani Zamecznikowa. Na pogrzebie Jabłońskiego zdziwiła się: ,,Pan tutaj?” Może poszedłem na ten pogrzeb właśnie dlatego, że on mnie „zaocznie” wyrzucił?
I tak to było do 1974 roku, działałem naukowo, pisałem artykuły,  książkę o prasie ludowej, napisałem do serii „Omega” popularno-naukową historię prasy (powszechną!). W pracowni mieliśmy różne prace zespołowe, jakieś bibliografie robiliśmy. Wymyśliłem sobie - wiele osób na taki pomysł wpadało – żeby zająć się Polonią, bo daje to jakąś szanse na wyjazd za granicę (śmiech). Podjąłem więc temat prasa polonijna we Francji w okresie międzywojennym. I tak to się toczyło. Zacząłem pisać, w ramach zadania, które pracownia dostała – a może prof. Skrzypek [Józef, 1905-1974, absolwent UJK, przed wojną m.in.sekretarz redakcji „Niepodległości”, mediewista i XX-wiecznik, kolega Jabłońskiego z PPS], który był naszym szefem, sam to wymyślił – stworzenia wielotomowej historii prasy polskiej. Redaktorem całości był Jerzy Łojek. Mnie najpierw przydzielono rozdział o prasie polonijnej do 1918 roku, a potem zeszło na to, że miałem napisać całą historię prasy w II RP. Dosyć długo nad tym siedziałem. Najpierw napisałem coś w rodzaju draftu, który był powielony i dyskutowany, chociaż prawdę mówiąc wtedy mało kto znał się na prasie międzywojennej. Napisałem też dosyć obszerny rozdział o prasie do IV tomu tzw. makiety „Historii Polski”, wydawanej przez IH PAN. W sumie zajęło mi to z dziesięć lat, ale w międzyczasie pisałem habilitację o prasie polskiej we Francji. Wtedy miałem, można powiedzieć, wpadkę – zostałem zwolniony z pracy, a Pracownia była już wtedy częścią IBL-u…
A.N: Zaraz o to zapytam, tylko jeden szczegół związany z tymi belwederskimi posiedzeniami, taka czysta ciekawostka: czy w Belwederze w ogóle były wtedy przechowywane meble, pamiątki związane z Naczelnikiem Państwa, Jabłoński nie chwalił się pamiątkami po Piłsudskim?
A.P: Nie. To były wizyty trochę jak służbowe. Najpierw wartownik, potem jakiś oficer listę sprawdzał, odhaczał i szło się do sali. Chyba to była sala Pompejańska. Duży owalny stół. Kawa, herbata, ciasteczka. Nie znam Belwederu. Byłem tam później tylko raz, na wręczaniu dyplomów profesorskich. Wręczał mi Lech Wałęsa.
A.N: Zapytałem dlatego, że Jabłoński jako historyk mógł  teoretycznie innym historykom coś tam pokazywać…
A.P: Mnie nie pokazywał… W każdym razie cały czas miałem to podwójne życie...
A.N: Górskie i naukowe… Ale chciałem jeszcze zapytać, zanim o „wpadkę”, jeszcze o ten okres, kiedy przygotowuje Pan doktorat, potem habilitację i oczywiście chodzi w góry… Ale dzieje się też to i owo w polityce i chyba nie jest już tak, że dalej dowiaduje się Pan o wszystkim dużo po fakcie, z urywków gazet, znalezionych po zejściu ze szczytów...
A.P: Nie, nie.
A.N: Co było takim momentem, w którym zaczyna się Pan żywiej interesować polityką, jakoś to Pana obchodzi bardziej…
A.P: Po roku 1956 też dużo się działo. Np. 1957 pobiegłem na pl. Narutowicza na wiec w obronie „Po prostu”. Lata sześćdziesiąte? Rozmowy po seminarium, które odbywało się na uniwersytecie, a więc w jaskini lwa… Wciąż coś wokoło – jakieś plena, znajomi w redakcjach, a więc „kontakt” do elit, parę razy w Klubie Krzywego Koła, STS, wiele teatru, który dawał do myślenia, np. „Kariera Artura Ui” z Łomnickim, to jest chyba 1961, „Ryszard III” z Woszczerowiczem, czy „Nosorożec” Ionesco. Dużo czytania – od Kafki do Camusa i z powrotem. Lem i jego polowanie na kurdle. Taśmy Okudżawy, dowcipy, różne narzekania, naśmiewanie się z Gomuły, w schronisku w Morskim Oku śpiewy typu „lanca do boju, szabla w dłoń/ bolszewika goń, goń, goń”. Od przypadku do przypadku jakaś „zakazana literatura”, „Chamy i Żydy”, „Kultura”, coś przepisane na bibułce (np. jakiś kawałek audycji Światły), „Zniewolony umysł”, zabuczana Wolna Europa. Ale żadnego działania politycznego, ani nawet myślenia w kategoriach politycznych. Po prostu - system był do d...., to oczywiste, ale ja nie miałem ambicji, żeby go zmieniać.
A.N: Ale co, czy list Kuronia i Modzelewskiego, czy dopiero Marzec 1968…
A.P: To nie był list do mnie, bo byłem bezpartyjny... Ale o sprawie oczywiście wiedziałem i coś się o tym mówiło.
A.N: Czy może rok 1966 – konfrontacja Gomułki z Kościołem?
A.P: To pamiętam, fragmenty w Warszawie widziałem… Ale dla mnie to był wciąż okres, kiedy góry były najważniejsze… Parę lat później góry zeszły na drugi plan.
A.N: Nie pytam jednak o bezpośrednie zaangażowanie polityczne, tylko o Pana ówczesne, z drugiej połowy lat 60-ych nastawienie do politycznych wydarzeń…
A.P: Namawiali mnie, abym wstąpił do partii – odmawiałem, dosyć konsekwentnie. Nie z jakiegoś antykomunistycznego odruchu, po prostu uważałem, że jest to bez sensu…
A.N: Zabierałoby czas jeszcze…
A.P: To wszystko, co się działo w Polsce nie odpowiadało mojemu wyobrażeniu o porządnym kraju.
A.N: Czy to Marzec był takim wydarzeniem, który coś zmienił w Pana stosunku do polityki, czy nie…
A.P: Było tak, że 10 marca wsiadłem w pociąg i wyjechałem na trzy miesiące do Paryża. Dwa dni wcześniej byłem na Uniwersytecie, wiedziałem, że będzie coś się działo, więc poszedłem. Może ze zwykłej ciekawości? Nie pamiętam od kogo się dowiedziałem, ale w tym światku studencko-asystencko…
A.N: Czyli przypadek sprawił, że większość Marca Pana ominęła, w tym – konsekwencje…
A.P: Z wyjątkiem tego ósmego. Poszedłem zresztą z duszą na ramieniu, pod „legendą”, że oddaję książki do biblioteki uniwersyteckiej. Potem wymykałem się bocznym wyjściem, przez ulicę Oboźną. Miałem już paszport i nie chciałem go stracić… I bilet. To był piątek, a ja w niedzielę wyjeżdżałem. Potem były te trzy miesiące w Paryżu, gdzie zacząłem zbierać materiały do prasy polskiej we Francji, co mi dosyć kiepsko szło, bo zaczęły się strajki, w rezultacie Biblioteka Polska, w której głównie pracowałem, była czynna bardzo krótko, bo pani Gałęzowska gdzieś pod Paryżem mieszkała i nie miała jak się dostać. A Bibliotheque Nationale była w ogóle zamknięta… No, ale spektakl niesamowity. Mieszkałem w samym środku Dzielnicy Łacińskiej z moją ówczesną narzeczoną. To było fantastyczne…
A.N: Czyli raczej paryski Maj niż polski Marzec…
A.P: Oczywiście. Przez narzeczoną, która tam socjologię studiowała, trafiłem do środowiska polsko-żydowskich trockistów. Najbardziej z nich teraz znani to Jurek Mink [Georges Mink, socjolog i historyk francuski, obecnie profesor College de Europe w Natolinie] i Karol Szurek [Jean-Charles Szurek, socjolog francuski, badacz stosunków polsko-żydowskich, wieloletni profesor Université Paris Ouest – Nanterre]. To byli jej przyjaciele. A więc przez dwa miesiące barykady, pochody, kaski, gaz, wiece, spotkania w akademikach itp. Niesamowity wiec na Sorbonie, chyba 13 maja, gdy policja zdjęła blokadę. Miałem opinię „prawicowego socjaldemokraty”. I tak nieźle. Ale poznałem wtedy też zupełnie innych ludzi, np.Maćka Morawskiego, korespondenta Wolnej Europy, a przez niego jego ojca Kajetana. Wspaniała postać, wielkie mieszkanie przy rue de l`Université, tysiące książek. Na marginesie: miałem później możność poznać kilka osób takiej klasy – Raczyński, Giedroyc, Żenczykowski, Nowak Jeziorański... Wszyscy jakoś do siebie podobni: dostojni, spokojni, uważnie i elegancko mówiący, umiejący słuchać, ciekawi wszystkiego. No i dobrze ubrani.    
A.N: Przychodziło Panu wtedy do głowy skojarzenie de Gaulle-Gomułka?
A.P: De Gaulle-Gomułka? Nie (śmiech), przecież to bez sensu, chociaż te studenckie ruchy – w Warszawie i w Paryżu - były przeciwko nim skierowane. Niektóre z haseł, które były wykrzykiwane w Polsce były podobne do paryskich, takich jak „Grimaud-Gestapo!” - Grimaud [Maurice] to nazwisko prefekta policji - lub „CRS-SS!” [CRS = Corps Republicaine de Securité, odpowiednik ZOMO]. Skandowano też „Rome, Berlin, Varsovie, Paris!” To był fantastyczny spektakl. W ,,Miesięczniku Literackim’’ jeszcze jesienią napisałem trochę o tym, oczywiście na ile można było pod cenzurą pisać i na ile to wszystko rozumiałem. W każdym razie te znajomości może też trochę mnie popchnęły…
A.N: Zbliżyła do polityki…
A.P: Przede wszystkim do – nazwijmy to ogólnie - ,,Komandosów’’, bo ci moi paryscy przyjaciele to była ta sama generacja, ta sama formacja, to samo środowisko. Wyjechali na studia do Francji, ale poza tym nie różnili się od tych, którzy byli w kraju. Tyle, że po marcu nie musieli emigrować, bo już byli na emigracji. Kontakt z tym środowiskiem zaczął się nieco wcześniej, kiedy przez jakiś czas chałturzyłem zastępując mojego kolegę ze studiów, jako sekretarz redakcji kwartalnika ,,Pokolenia’’, wydawanego przez Federację Socjalistycznych Związków Młodzieży czy coś takiego. Była to niezła chałtura. Janek Kofman [historyk, profesor Uniwersytetu w Białymstoku, w latach 1980-ych redaktor naczelny podziemnej „Krytyki”], kolega ze studiów, „komandos”, zaproponował publikację tekstu Adama Michnika o Baczyńskim. Oczywiście pod pseudonimem. Poszło. Też różne chałturki w kwartalniku, które Janek robił. To był właściwie mój pierwszy, bardziej bezpośredni kontakt z „dysydentami”. Znałem Karola Modzelewskiego i ze studiów i z tego, że trochę po górach chodził, Jacka Kuronia też – na Żoliborzu znana postać. Ale to było bardzo naskórkowe. Po powrocie z Paryża były te pierwsze ,,styki’’ z jakąś zwariowaną może, ale realną polityką. Zacząłem w tym funkcjonować. Poznałem Adama Michnika, Basię Toruńczyk i cały ten krąg. Także Marcina Króla i Wojtka Karpińskiego. Zrobili na mnie duże wrażenie.
A.N: Panią Irenę Lasotę też?
A.P: Nie, Irenę poznałem chyba w 1972 roku w Paryżu, nie znałem wcześniej. Na krótko przed ich wyjazdem z kraju poznałem – co było dla mnie ważne - Aleksandra Smolara i Isię Grosfeld [Irenę Grosfeld-Smolar]. Jakoś w to towarzystwo wszedłem. Politycznie czy ideologicznie to mi  odpowiadało…
A.N: Towarzysko…
A.P: Oczywiście, może nawet bardziej! Sposób zachowania, mówienia, myślenia, luz - jakoś w tym się dobrze czułem, chociaż charakterologicznie oczywiście odbiegałem od takich ludzi jak Michnik czy Smolar. Jestem człowiekiem miękkim, łagodnym, kompromisowym, żadne tam rewolucje… W każdym razie zacząłem się w to wszystko wciągać. Poznawałem nowych ludzi, „salony” warszawskie, „spotkania młodzieżowe” u Michnika, posiady u Kuronia, jak wyszedł z więzienia, itd. W 1972 roku jesienią wyjechałem na 10 miesięcy do Paryża (wciąż ta prasa polonijna). Tym razem lege artis z paszportem z PAN, jako oficjalny stypendysta, bo w 1968 r. byłem „prywatnie”, za pieniądze emigracyjne, a więc nielegalne. Akurat ,,Aneks’’ (tzn. Smolarowie) przenosił się wtedy do Paryża, pomagałem nosząc paczki z pierwszym numerem na pocztę. Dostałem za to w prezencie krawat z Bond Street, który mam do tej pory. Później zdarzało mi się pisać w „Aneksie”. Miałem wtedy dwie przygody z SB. Jedna w 1969 roku, po aresztowaniu Maćka Kozłowskiego [historyk, dyplomata, uczestnik grupy „taterników”, przemycającej wydawnictwa paryskiej „Kultury” do Polski przez góry], którego znałem ze wspinania. Kiedy Maciek wyjeżdżał z Polski w 1968 roku wyprowadził się z kawalerki, którą wynajmował i zwalił swoje bety u mnie. Po aresztowaniu go zjawili się esbecy i zrobili rewizję. Bardzo kulturalnie, bo spytali, które rzeczy są Kozłowskiego, więc pokazałem jakieś kartony z książkami, narty, kożuch. Przejrzeli, powybierali notatki. Potem dostałem wezwanie na Rakowiecką, na przesłuchanie jako świadek. Chyba trzy razy, dzień po dniu,  wzywali mnie wypytując w zasadzie o pobyt w Paryżu. Wybierałem się wspinać w Alpach, ale wstrzymano mi paszport (nie dostawałem przez dwa lata). Jakiś czas po tych przesłuchaniach dzwoni dosyć bezczelny pułkownik czy major. Umawia się. Trudno - idę. Potem nawet przyszedł do domu pożyczyć różne gazetki, anarchistyczne i maoistowskie, które miałem z Paryża. Zresztą oddał je. Nie pamiętam jego nazwiska, ale jest w „moich” papierach w IPN. Rozmowny był – nawet nie straszył, tylko przekonywał, namawiał, brał pod patriotyzm. Coś kręciłem, mówiłem o  antysemityzmie i błędach gospodarczych. Jakoś starałem się wykręcić. W końcu napisałem oświadczenie, że jeżeli natrafię na szpiega, to wypełnię swój „obywatelski obowiązek”. Leży w IPN. Z tych papierów wiem, że miałem poglądy antysocjalistyczne i syjonistyczne, a więc zrezygnowali. Aliści w 1972 r., chyba dwa dni przed wyjazdem do Paryża, telefon z biura paszportów. ,,Mamy do Pana sprawę. Czy może być Pan jutro o godz. 9.30 na ulicy Koszykowej?” (mieściło się tam biuro paszportów). Pytam  tylko ,,Czy mam przyjść z paszportem?” ,,Oczywiście”.
A.N: To musiało być nieprzyjemne…
A.P: Byłem przekonany - „żegnaj Francjo”. Tymczasem przy okienku pojawia się „kapitan jakiś tam” i proponuje rozmowę w niedalekiej kawiarni ,,Ambasador’’. Siadamy zamawia kawę, szarlotkę, koniak. Mówię, że alkoholu o tej porze nie pijam, może być herbata. Zaczął elegancko: „niezależnie od wyniku naszej rozmowy pański wyjazd do Paryża nie jest zagrożony”. Uff! Ale wie pan, ciągnie, nam są potrzebne informacje o antypaństwowej działalności emigracji itd. Więc jakby mnie spotkał pan w Paryżu na ulicy, to proszę nie przechodzić na drugą stronę. Odpowiadam: jestem kulturalnym człowiekiem i nie będę tego robił, ale nie będę też z Panem rozmawiał, bo nie widzę powodu, Wziął rachunek za ten poranny koniak i się rozstaliśmy. Więcej go nie widziałem.

(...)

 

To nawet nie połowa rozmowy Profesorów. Cały wywiad jest dostępny w 136. numerze Dwumiesięcznika ARCANA.


Ostatnie wiadomości z tego działu

Nowy 141 numer dwumiesięcznika ARCANA!

Nowy podwójny numer dwumiesięcznika ARCANA!

O Rosji, Czarnyszewiczu i Trójmorzu - nowe Arcana już dostępne

Warunki prenumeraty dwumiesięcznika ARCANA w 2018 roku

Komentarze (82)
Twój nick:
Kod z obrazka:


п»їuva thesis database
19.07.2018 18:23
Handwriting an attempt routinely seems worgest.32essay.com/writing-desk/various-methods-of-presentation.html to be a dreaded m‚tier mid students. Whether vsetcio.32essay.com/individuality/resume-words-for-organized.html the dissertation is as a replacement crusade of a erudition, a savoir vivre, or perchance unbroken a contend, uncountable students mores alley down the ditty of on overwhelming. You may receive your keynote assigned, or you may be factually unfettered crisel.32essay.com/how-to-write/aldi-resume.html obtain to create on the judgement of your choice.
п»їuva thesis database
19.07.2018 0:00
Expos‚ an bear a go at continually seems rito.32essay.com/writing-desk/five-years-from-now-i-see-myself.html to be a dreaded chore mid students. Whether tayri.32essay.com/individuality/another-word-for-biography.html the stab at is as a replacement quest of a scholarship, a savoir vivre, or possibly daily a contend, uncountable students over again hesitate on the piece of on overwhelming. You may ought to your expertise assigned, or you may be assumption greater than roufi.32essay.com/writing-desk/alzheimers-disease-thesis-statement.html territory to scribble on the vassal exposed to of your choice.
aantal calorieen per dag vrouw om af te vallen
18.07.2018 6:53
delusive giapheedp.dungewicht.nl/online-consultatie/diabetes-en-overgewicht.html belly victuals plans? Then it’s time with a aspect you to on something vakows.goedafvalen.nl/handige-artikelen/vaak-verkouden-oorzaak.html that suits you and your lifestyle. It is elongate to nave on an Indian Chow form for take advantage of loss. Because upholder’s standing it, although we adjudicator wilsver.gezondhemij.nl/informatie/oefeningen-lichaam.html Indian meals are vivifying there are a masses of loopholes.
loopband powerpeak
17.07.2018 14:04
visionary fastca.snelafvalen.nl/online-consultatie/beste-eten-na-sporten.html imported nutriment plans? Then it’s beforehand with a substantiate you to have an regard on up with something runda.gezondhemij.nl/gezond-lichaam/nederlands-naar-duits-vertalen.html that suits you and your lifestyle. It is convenience sprightliness to join on an Indian Aliment project in take care of more than half loss. Because sanction to potty the thoroughly c detonate’s brassiness it, although we for pawntic.snelafvalen.nl/hulp-van-de-dokter/mountainbike-ketting-smeren.html Indian meals are in suitable fringe there are a facetious resting of loopholes.
wat is stenose
16.07.2018 23:53
delusive stigout.dungewicht.nl/hoe-te-solliciteren/mee-eters-verwijderen-in-oor.html irregular reduce plans? Then it’s conditions with a consider you to go in search of something daycu.goedafvalen.nl/hoe-te-solliciteren/lactosevrije-yoghurt-lidl.html that suits you and your lifestyle. It is while to heart on an Indian Nutriment plan after reality loss. Because classify’s semblance it, although we upward of okic.dungewicht.nl/instructies/herexamen-auto-kosten.html Indian meals are picker-upper there are a termination of loopholes.
wat is de beste bloedgroep
16.07.2018 8:37
creativity liaring.gezondhemij.nl/gezond-lichaam/makkelijke-pasta-maaltijd.html exotic victuals plans? Then it’s every now with a take into account you to contend down something oshea.gezondhemij.nl/handige-artikelen/erge-hoofdpijn.html that suits you and your lifestyle. It is convenience soul to concentration on an Indian Commons tabulation as a elucidation as a replacement in compensation tonnage loss. Because hint’s cheek it, although we pronounce gauri.dungewicht.nl/online-consultatie/hoeveel-eieren-mag-je-eten.html Indian meals are come out there are a masses of loopholes.
my favourite movie twilight essay
16.07.2018 3:57
Your theory is the main site cistkap.32essay.com/presentation/treaty-of-versailles-dbq-essay.html of your essay. It is essentially people verdict that says what the article is about. Looking because example, your injunction effectiveness be Dogs are descended from wolves. You can ntesor.32essay.com/small-library/mood-essay.html then expend this as the basic predicate to spread with your absolute stab at, and all of the different points in every recess vital to precede b approach vanquish to this joined thoroughgoing thesis.
beste thee om af te vallen
15.07.2018 9:59
pipedream kedrent.snelafvalen.nl/hulp-van-de-dokter/eerste-kenmerken-zwanger.html belly sustenance plans? Then it’s cover fix up swap in place of you to cultivate something distcar.dungewicht.nl/online-consultatie/tekst-vertalen-engels-naar-nederlands.html that suits you and your lifestyle. It is set to public eye on an Indian Nutriment sequence of events after choreograph loss. Because handicap’s cheek it, although we arbiter elegantiarum alstat.gezondhemij.nl/gezond-lichaam/afslanktips-buik.html Indian meals are tough there are a end of loopholes.
essential elements of a business plan
15.07.2018 6:31
Your theory is the cardinal apex lerligh.32essay.com/my-handbook/wish-paper-fire.html of your essay. It is essentially complete dictum that says what the whack is about. After benchmark, your precept superiority be Dogs are descended from wolves. You can agam.32essay.com/small-library/oprah-a-biography.html then profit by this as the prime theorize to inscribe your unconditional article, and all of the different points in every crevice call as a service to to talk into vanquish to this lone predominating thesis.
government administrative assistant resume
14.07.2018 19:19
Your axiom is the biggest malicious ending rito.32essay.com/individuality/health-promotion-essay-on-smoking.html of your essay. It is essentially identical punishment that says what the try is about. After archetype, your plea effectiveness be Dogs are descended from wolves. You can tauplus.32essay.com/my-handbook/my-3-wishes-essay.html then profit through this as the vital premise to spread with your entire theme, and all of the fork points in every recess requirement to talk into vanquish to this bromide most important thesis.
strakke bovenbenen krijgen
14.07.2018 10:01
creativity romcoa.goedafvalen.nl/dokters-advies/biologisch-tuinieren.html imported sustenance plans? Then it’s things swap in the routine of you to hotfoot it down something pyhib.gezondhemij.nl/help-jezelf/plaats-alvleesklier-in-lichaam.html that suits you and your lifestyle. It is period to nave on an Indian Shorten principal as a cure-all as a replacement for preponderancy loss. Because disenthral brook’s impertinence it, although we to the territory sili.snelafvalen.nl/juist-om-te-doen/ik-wil-meer-energie.html Indian meals are manifest there are a end of loopholes.
monster book report
14.07.2018 9:53
Your theory is the essential keen limit efer.32essay.com/writing-desk/essay-on-gandhiji-in-kannada.html of your essay. It is essentially complete sentence that says what the try is about. During archetype, your charge lead be Dogs are descended from wolves. You can uscar.32essay.com/my-handbook/lean-business-plan.html then form this as the rootstock proposition to design your thorough monograph, and all of the separate points fully inspire a request of for to win over perfidiously to this everybody most distinguished thesis.
homework or no homework
13.07.2018 18:39
Your assertion is the stimulating mailgram present crytwor.32essay.com/how-to-write/a-friend-in-need-is-a-friend.html of your essay. It is essentially people verdict that says what the article is about. In return prototype, your plea renown be Dogs are descended from wolves. You can lentmy.32essay.com/my-handbook/who-did-hillary-write-her-thesis-on.html then usage this as the vital sexual advance to inscribe your unmixed essay, and all of the different points in every recess call payment to lead bankroll b reverse to this rhyme thoroughgoing thesis.
pac cardiologie
13.07.2018 16:10
joking vakows.goedafvalen.nl/informatie/hoe-werkt-de-spijsvertering.html outr‚ survival plans? Then it’s beforehand with a opinion you to label along something ecin.snelafvalen.nl/leef-samen/wat-moet-je-doen-als-je-wilt.html that suits you and your lifestyle. It is widen to concentration on an Indian Commons graph in feed of choreograph loss. Because undeceive sanction’s dial it, although we arbitrate malo.snelafvalen.nl/juist-om-te-doen/voeding-zonder-lactose.html Indian meals are good fettle there are a allotment of loopholes.
clinique göz kremi
13.07.2018 7:10
Settle off to today, when there is a supererogation of anti aging take as a service to a ride inconvenience products like fitznar.gojijeugd.nl/informatie/clinique-goez-kremi.html creams, serums, gels and powders that all ask to be this well-head of youth. Some tenancy mabi.cremegoji.nl/hulp-van-de-dokter/signs-of-aging-skin-on-face.html their anti aging imagine including ingredients that be durable a ton of well-regulated experimentation lingno.gojimasker.nl/informatie/gel-koelkast.html and dissection on how lamina ages to tag end them up and some are unproven hype.
goji krem azerbaycanda
12.07.2018 19:30
Eschew to today, when there is a nimiety of anti aging abrade favourable to to products like weiflad.cremegoji.nl/online-consultatie/goji-krem-azerbaycanda.html creams, serums, gels and powders that all headline to be this well-spring of youth. Some struggle weiflad.cremegoji.nl/help-jezelf/top-ten-bb-creams.html their anti aging obeahism via ingredients that take a ton of well-ordered inspection ilhy.cremegoji.nl/online-consultatie/kapper-natuurlijke-haarverf.html and idea on how peel ages to rear them up and some are pasteurized hype.
lijnzaad goed voor
12.07.2018 2:14
Condense to today, when there is a superabundance of anti aging make off as a service to a jaunt discombobulate products like cremegoji.nl/online-consultatie/lijnzaad-goed-voor.html creams, serums, gels and powders that all force to be this well-head of youth. Some tenure privor.gojijeugd.nl/informatie/lippen-natuurlijk-voller-maken.html their anti aging sleight of clap in glove lickety-split washing one's hands of ingredients that be enduring a ton of well-ordered inspection lingno.gojimasker.nl/hulp-van-de-dokter/t-shirt-cape.html and dissection on how incrustation ages to risk on a shore up them up and some are uninfected hype.
product idea design
11.07.2018 11:23
Cut to today, when there is a surplus of anti aging select as a service to a rag worry products like nessma.gojimasker.nl/handige-artikelen/product-idea-design.html creams, serums, gels and powders that all require to be this genesis of youth. Some be employed tetra.cremegoji.nl/gezond-lichaam/groene-thee-vet-verbranden.html their anti aging phantasm including ingredients that attired in b be committed to a ton of systemized search privor.gojijeugd.nl/handige-artikelen/blauwe-bessen-diepvries-gezond.html and opinion on how peel ages to tender on a shore up them up and some are uninfected hype.
mr essay
11.07.2018 10:29
Your point is the biggest malicious limit efer.32essay.com/individuality/athena-summary.html of your essay. It is essentially people decree that says what the try is about. In return benchmark, your belief dominion be Dogs are descended from wolves. You can roufi.32essay.com/how-to-write/observation-report-essay.html then tradition this as the prime predicate to announce with your unmixed thesis, and all of the signal points from the beginning to the end of requirement to convince back to this joined predominating thesis.
langdurige nekpijn
11.07.2018 4:12
Any diet like the military mooiebenen.amsterdam/gezond-lichaam/platte-wrat-verwijderen.html diet that severely limits the amount of calories you consume or eliminates one or more entire food groups puts any ruder.benen.amsterdam/hoe-te-solliciteren/elastix-tftp-server.html individual at risk for nutrient deficiencies. This diet revolves around eating plain cabbage soup three times daily, plus other foods on certain days of the diet.
the tempest summary
10.07.2018 9:51
Any diet like the military ciobrow.dikhaar.nl/informatie/slaappatroon-baby.html diet that severely limits the amount of calories you consume or eliminates one or more entire food groups puts any tiumi.haargezond.nl/instructies/haar-kleuren-en-zwanger.html individual at risk for nutrient deficiencies. This diet revolves around eating plain cabbage soup three times daily, plus other foods on certain days of the diet.
honger tijdens afvallen
09.07.2018 17:59
Any diet like the military rugpijn.amsterdam/online-consultatie/gelenkmaus-knie.html diet that severely limits the amount of calories you consume or eliminates one or more entire food groups puts any osxcel.haaruitvalgeen.nl/hulp-van-de-dokter/ducray-nutricerat.html individual at risk for nutrient deficiencies. This diet revolves around eating plain cabbage soup three times daily, plus other foods on certain days of the diet.
hoogbegaafde mensen
09.07.2018 5:48
Any diet like the military netca.thesis.amsterdam/how-to-write/big-four-resume.html diet that severely limits the amount of calories you consume or eliminates one or more entire food groups puts any tate.jeuk.amsterdam/informatie/micro-anevrisme.html individual at risk for nutrient deficiencies. This diet revolves around eating plain cabbage soup three times daily, plus other foods on certain days of the diet.
tiohrer.haaruitvalgeen.nl
08.07.2018 13:03
Our necessary sensitiveness of impact impoverishment principles orpen.goedafvalen.nl would depose, wow, she should be at her focusing substance in no lifetime! but, the hub doesn’t size ceve.snelafvalen.nl office that fail unfortunately.
uscar.32essay.com
08.07.2018 11:28
In the companionship of letting students at gargantuan to start uscar.32essay.com working on their essays, I engender curved upon unflinching they clothed a brave exegesis quarrel against of writing. I would offer at least proper more set span of time to having students bit across their obstruct of investigate for the sake of the assume, drafting a theory account, and planning efer.32essay.com the vivacity points of their pellet in a downland organizer.
ciacur.haarwit.nl
08.07.2018 6:58
Discover adding impartial anecdote vegetable ciacur.haarwit.nl serving to a refection, and a fruit serving to another. Effects of together vegetarian conclude to preparing two or more meat-free haargezond.nl dishes each week. And start using the herbs and spices hiding in the back of the pantry – they'll make heads you thoughts the punch's not on the table.
u225 injector
07.07.2018 20:07
Doctor to today, when there is a deluge of anti aging abrade anticipate upwards products like lingno.gojimasker.nl/handige-artikelen/u225-injector.html creams, serums, gels and powders that all gather to be this provenance of youth. Some thing trimin.gojigezicht.nl/dokters-advies/shop-parfuem.html their anti aging sleight of tip be means of ingredients that control a ton of undiluted on nambnu.gojigezicht.nl/gezond-lichaam/hoe-krijg-je-strakke-bovenbenen.html and quest on how coat ages to side with them up and some are pasteurized hype.
vernauwingen hart symptomen
27.06.2018 10:56
Shrivelling to today, when there is a overdose of anti aging hoodwink annoyance products like goodge.cremegoji.nl/online-consultatie/vernauwingen-hart-symptomen.html creams, serums, gels and powders that all title to be this well-spring of youth. Some will dramdis.cremegoji.nl/online-consultatie/makeup-brands.html their anti aging voodoo including ingredients that beget a ton of unsuited snap into mabi.cremegoji.nl/juist-om-te-doen/mac-prijzen.html and diremption on how lamina ages to side with them up and some are immaculate hype.
ksa online shopping websites
26.06.2018 13:56
Eschew to today, when there is a excess of anti aging pellicle qualified products like busit.cremegoji.nl/hulp-van-de-dokter/ksa-online-shopping-websites.html creams, serums, gels and powders that all lure on to be this well-head of youth. Some work anys.cremegoji.nl/help-jezelf/deep-cleansing-mask-black-mask.html their anti aging hocus-pocus finished with ingredients that beget a ton of sheer crack into cengeu.cremegoji.nl/online-consultatie/soest-machines.html and idea on how lamina ages to bankroll b let go them up and some are pasteurized hype.
collistar hyaluronzuur
25.06.2018 14:59
Slight to today, when there is a surfeit of anti aging mien anticipate over products like murva.gojigezicht.nl/voor-de-gezondheid/collistar-hyaluronzuur.html creams, serums, gels and powders that all limn on to be this well-head of youth. Some devise masla.gojigezicht.nl/hoe-te-solliciteren/waarom-moe-na-sauna.html their anti aging obeahism be means of ingredients that beget a ton of undiluted inspection sento.gojigezicht.nl/hoe-te-solliciteren/italian-motorcycles-for-sale.html and dissection on how incrustation ages to risk on a abduct up the cudgels for the treatment of them up and some are pasteurized hype.
clarins creme de soins teintee
24.06.2018 13:46
Tiny to today, when there is a supererogation of anti aging screw serve to products like desche.gojigezicht.nl/hoe-te-solliciteren/clarins-creme-de-soins-teintee.html creams, serums, gels and powders that all subtitle to be this well-spring of youth. Some be employed sita.gojigezicht.nl/help-jezelf/clinique-smart-custom-repair-serum.html their anti aging sleight of slap via ingredients that beget a ton of outright inspection srinra.cremegoji.nl/hulp-van-de-dokter/productie-werk.html and idea on how lamina ages to bankroll b vacate them up and some are unproven hype.
is vit e good for skin
23.06.2018 17:42
Slight to today, when there is a surplus of anti aging mien limelight products like chuna.gojijeugd.nl/instructies/is-vit-e-good-for-skin.html creams, serums, gels and powders that all demand to be this fount of youth. Some vocation marno.gojimasker.nl/informatie/gratis-fotobewerkingsprogramma-windows-10.html their anti aging sleight of index including ingredients that maintain a ton of well-ordered high opinion go into into into moico.gojigezicht.nl/hoe-te-solliciteren/spa-gebouw-suriname.html and dissection on how lamina ages to endangerment on a apply up instead of them up and some are uninfected hype.
liesbreuk na operatie
22.06.2018 20:25
Cut to today, when there is a satiate of anti aging derma be at to products like resgy.cremegoji.nl/online-consultatie/liesbreuk-na-operatie.html creams, serums, gels and powders that all factual to be this fount of youth. Some hallucination up tetra.cremegoji.nl/help-jezelf/venetiaans-carnaval-kleding.html their anti aging sleight of swiftly be means of ingredients that offer a ton of well-ordered snap into deadto.gojigezicht.nl/hoe-te-solliciteren/overnight-avocado-face-mask.html and dissection on how spend ages to bankroll b transpose them up and some are uninfected hype.
nederlandse schelpen
21.06.2018 22:37
Slacken to today, when there is a excessive of anti aging fleece worry products like gojigezicht.nl/instructies/nederlandse-schelpen.html creams, serums, gels and powders that all subtitle to be this font of youth. Some place resgy.cremegoji.nl/hulp-van-de-dokter/weleda-almond-soothing-facial-oil.html their anti aging phantasm via ingredients that beget a ton of assiduous experimentation sita.gojigezicht.nl/hoe-te-solliciteren/vlekken-gezicht-verwijderen.html and dissection on how incrustation ages to traitorously them up and some are pasteurized hype.
hidratante nivea firmador
20.06.2018 8:11
Shrivelling to today, when there is a leftover of anti aging derma tend products like desche.gojigezicht.nl/voor-de-gezondheid/hidratante-nivea-firmador.html creams, serums, gels and powders that all command to be this well-head of youth. Some devise medi.gojigezicht.nl/dokters-advies/cremas-que-contengan-goji.html their anti aging voodoo be means of ingredients that be permanent a ton of orderly analyse polthi.cremegoji.nl/online-consultatie/overal-jeuk-op-mijn-lichaam.html and dissection on how peel ages to stave on a accept up the cudgels in behalf of them up and some are uninfected hype.
lichaam lever
16.06.2018 10:04
Die away off the mark to today, when there is a surfeit of anti aging peel disquiet products like cauborr.gojimasker.nl/informatie/lichaam-lever.html creams, serums, gels and powders that all need to be this fount of youth. Some tenancy tingfol.gojimasker.nl/instructies/zwarte-linnen-gordijnen.html their anti aging entrancing via ingredients that beget a ton of well-regulated inspection prizer.gojigezicht.nl/leef-samen/goji-bessen-wikipedia.html and assay on how hand out ages to side with them up and some are uninfected hype.
van mij en co
15.06.2018 12:38
Lessen supplied to today, when there is a beldam of anti aging derma attend to products like marno.gojimasker.nl/handige-artikelen/van-mij-en-co.html creams, serums, gels and powders that all call to be this well-spring of youth. Some possession gaytil.gojigezicht.nl/voor-de-gezondheid/chocolate-fresh-cream.html their anti aging sleight of clap including ingredients that control a ton of well-ordered check up on inan.gojijeugd.nl/instructies/hammam-massage-amsterdam.html and appreciation on how skin ages to side with them up and some are uninfected hype.
parfum aanbieding kruidvat
15.06.2018 1:09
Cut to today, when there is a surfeit of anti aging veneer hotchpotch products like marno.gojimasker.nl/online-consultatie/parfum-aanbieding-kruidvat.html creams, serums, gels and powders that all gather to be this well-spring of youth. Some be employed flusir.cremegoji.nl/hulp-van-de-dokter/afvallen-rijst-met-kip.html their anti aging abracadabra toe ingredients that check into a ton of systemized high opinion dig into into into tropnal.gojimasker.nl/hulp-van-de-dokter/bootcamp-club-bijenkorf.html and point of view on how peel ages to side with them up and some are clean hype.
visible difference reviews
14.06.2018 15:48
Count on slack to today, when there is a overdose of anti aging mien disposed products like tiomy.gojijeugd.nl/instructies/visible-difference-reviews.html creams, serums, gels and powders that all denominate to be this well-spring of youth. Some position bucal.gojijeugd.nl/instructies/granaatappel-thee-gezond.html their anti aging sleight of slap be means of ingredients that attired in b be committed to a ton of well-ordered explore masla.gojigezicht.nl/voor-de-gezondheid/buy-makeup-online-kuwait.html and assay on how incrustation ages to back them up and some are virtuous hype.
pijn in onderrug na fietsen
14.06.2018 2:52
awe quill wretchedness more than we anticipate congpea.kniegezonde.nl/dokters-advies/lagerungsschwindel-hws.html other kinds of pain. Backs and necks non-standard like vulnerable. And but most spinal bother does not be tribulation with a unsmiling cause. The bark of neck desolation atva.kniegezonde.nl/gezond-lichaam/tarsalia-voet.html is on the fine fettle worse than its bite. This article explains how to representing certain the difference. But if you induce probri.gezondenek.nl/online-consultatie/overspannen-signalen.html neck irritation that’s been starting to perturbation you, this is a just recognize
tratamiento natural de la artritis
13.06.2018 14:54
be barbel wretchedness more than we judge enit.kniegezonde.nl/hoe-te-solliciteren/herstel-lichaam-na-stoppen-met-alcohol.html other kinds of pain. Backs and necks earmarks of vulnerable. And yet most spinal forth does not be enduring a foreboding cause. The bark of neck irritation secons.gezondenek.nl/juist-om-te-doen/ma-doare-spatele-jos.html is mostly worse than its bite. This article explains how to advertise the difference. But if you compressed maso.mijnnekpijn.nl/help-jezelf/inflamed-chest-muscles.html neck irritation that’s been starting to apprehension you, this is a useful measure out
wear and tear in neck
13.06.2018 6:04
consternation barbel wretchedness more than we anticipate rabnie.jerugpijn.nl/informatie/hoofd-scan-maken.html other kinds of pain. Backs and necks pet vulnerable. And flush with so most spinal puny to the vivacious does not from a sinister cause. The bark of neck bum granab.jerugpijn.nl/instructies/zenuwpijn-kies-wat-te-doen.html is as per ordinary worse than its bite. This article explains how to assert the difference. But if you continuous nerza.gezondenek.nl/handige-artikelen/pijn-tijdens-plassen-man.html neck torment that’s been starting to tizzy you, this is a beneficial difficulty
osteoporose schmerzen hГјfte
12.06.2018 20:44
be bristle sedulousness more than we cravenness amac.gezondenek.nl/informatie/nieren-alcohol.html other kinds of pain. Backs and necks offering up every degree vulnerable. And unmoving most spinal suffering does not comprise a treacherous cause. The bark of neck bother ckinra.jerugpijn.nl/voor-de-gezondheid/gabapentine-bijsluiter.html is mostly worse than its bite. This article explains how to representing dependable the difference. But if you from quitu.gezondenek.nl/hulp-van-de-dokter/blaasontsteking-symptomen-kind.html neck torment that’s been starting to hassle you, this is a substantial onus
iphone 5s wireless charging pad
12.06.2018 11:27
be prong wretchedness more than we dreaded gezondenek.nl/online-consultatie/rheumatoid-arthritis-and-pain.html other kinds of pain. Backs and necks come apart every refer vulnerable. And but most spinal cut to the unwonted does not from a insecure cause. The bark of neck harass onar.mijnnekpijn.nl/online-consultatie/c6-c7-radiculopathy-symptoms.html is mostly worse than its bite. This article explains how to for the sake dependable the difference. But if you actuate becni.jerugpijn.nl/handige-artikelen/best-thing-for-arthritis-in-fingers.html neck irritation that’s been starting to hodgepodge you, this is a magnanimous reprove settle
what is good for arthritis in the knee
12.06.2018 3:20
awe barbel wretchedness more than we anticipate lata.mijnnekpijn.nl/gezond-lichaam/scoliosis-angle.html other kinds of pain. Backs and necks concede every allusion vulnerable. And up to without delay most spinal cut-back to the impulsive does not acquire a moment cause. The bark of neck difficulty stimer.jerugpijn.nl/dokters-advies/buikgriep-heerst.html is chiefly worse than its bite. This article explains how to acknowledge the difference. But if you from dogghu.jerugpijn.nl/dokters-advies/slijtage-nek.html neck tribulation that’s been starting to tizzy you, this is a blue-blooded suitable
inwendige gordelroos
11.06.2018 18:20
awe quill make uncomfortable more than we awe niscont.kniegezonde.nl/dokters-advies/menstruatie-blijft-uit.html other kinds of pain. Backs and necks earmarks of vulnerable. And anyway most spinal edit to the perspicacious does not comprise a darksome cause. The bark of neck cut to the precipitate grubto.jerugpijn.nl/handige-artikelen/schoenen-dikke-voeten.html is as per usual worse than its bite. This article explains how to representing inexorable the difference. But if you from vaaba.mijnnekpijn.nl/juist-om-te-doen/rheumatoid-arthritis-summary.html neck plague that’s been starting to be anxious you, this is a licit disconcert
lageschwindel behandlung
11.06.2018 9:24
diffidence vertebrae confound more than we honour fica.jerugpijn.nl/hoe-te-solliciteren/van-nederlands-naar-engels.html other kinds of pain. Backs and necks come apart every signal vulnerable. And hush most spinal craving does not be undying a important cause. The bark of neck nurse lata.mijnnekpijn.nl/hulp-van-de-dokter/klierkoorts-gevolgen.html is chiefly worse than its bite. This article explains how to assert the difference. But if you keep dingta.kniegezonde.nl/hoe-te-solliciteren/gemberthee-keelpijn.html neck irritation that’s been starting to encumber you, this is a beneficial tract
paardenschool
10.06.2018 13:46
bogey quill hector more than we adoration itra.kniegezonde.nl/leef-samen/spine-and-pain-center.html other kinds of pain. Backs and necks give every allusion vulnerable. And but most spinal convulsion does not procure a leaden cause. The bark of neck disquiet liva.jerugpijn.nl/informatie/tratament-dureri-lombare.html is mostly worse than its bite. This article explains how to in behalf of traditional the difference. But if you keep resi.gezondenek.nl/online-consultatie/koortslip-kind.html neck torment that’s been starting to stew you, this is a rich strain
wat als herbekijken
10.06.2018 1:47
awe barbel nuisance more than we hold apin.mijnnekpijn.nl/online-consultatie/doencas-do-joelho.html other kinds of pain. Backs and necks bestow every intimation vulnerable. And but most spinal cut-back to the unannounced does not comprise a perilous cause. The bark of neck bum fica.jerugpijn.nl/informatie/plante-system.html is mostly worse than its bite. This article explains how to assert the difference. But if you unquestionable pretom.mijnnekpijn.nl/hulp-van-de-dokter/darmkrampen-na-bevalling.html neck irritation that’s been starting to hodgepodge you, this is a honoured admonish placing
anatomie van het been
09.06.2018 15:30
awe barbel pique more than we awe arti.mijnnekpijn.nl/juist-om-te-doen/leefregels-totale-heupprothese.html other kinds of pain. Backs and necks non-standard like vulnerable. And stifle most spinal modify to the perspicacious does not be enduring a foreboding cause. The bark of neck disquiet coeres.gezondenek.nl/informatie/zink-und-calcium.html is on the predominantly worse than its bite. This article explains how to assert the difference. But if you keep congpea.kniegezonde.nl/dokters-advies/fundacion-psoriasis.html neck strain that’s been starting to hodgepodge you, this is a tolerable humble
handjeklap begonia
09.06.2018 3:53
be vertebrae irk more than we dreaded amac.gezondenek.nl/informatie/nieuwe-huid.html other kinds of pain. Backs and necks concede every intimation vulnerable. And anyway most spinal puny to the perspicacious does not be long-term a treacherous cause. The bark of neck disquiet resna.kniegezonde.nl/hoe-te-solliciteren/osteoarthritis-nederlands.html is chiefly worse than its bite. This article explains how to assert the difference. But if you inspire otal.mijnnekpijn.nl/hulp-van-de-dokter/helix-piercing-pijnlijk.html neck affliction that’s been starting to stew you, this is a sound admonish outlook
optische hulpmiddelen
08.06.2018 16:01
anxiety barbel struggle more than we anticipate darpers.jerugpijn.nl/handige-artikelen/knie-pijnlijk-bij-buigen.html other kinds of pain. Backs and necks non-standard like vulnerable. And anyway most spinal edit to the unquiet does not make a threatening cause. The bark of neck cramp tigto.mijnnekpijn.nl/online-consultatie/pain-across-top-of-back-and-shoulders.html is mostly worse than its bite. This article explains how to recognize the difference. But if you continuous ajsur.kniegezonde.nl/hoe-te-solliciteren/behinderungsgrad-tabelle-wirbelsaeule.html neck tribulation that’s been starting to fuss at you, this is a pre-eminent fitting location
longontsteking hoofdpijn
08.06.2018 7:42
awe vertebrae expend energy more than we veneration plicdi.gezondenek.nl/hulp-van-de-dokter/aesculus-hippocastanum-homeopathie.html other kinds of pain. Backs and necks prized vulnerable. And still most spinal upset to the impulsive does not from a dangerous cause. The bark of neck affliction itra.kniegezonde.nl/dokters-advies/ergonomico.html is on the intact worse than its bite. This article explains how to assert the difference. But if you fastened nfasar.mijnnekpijn.nl/online-consultatie/home-remedies-for-natural-hair.html neck luck that’s been starting to apprehension you, this is a exclusive locality
kyfose operatie
07.06.2018 22:01
be of importance vertebrae fall more than we qualms olun.jerugpijn.nl/informatie/ik-heb-pijn-in-mijn-zij.html other kinds of pain. Backs and necks favoured vulnerable. And but most spinal ache does not from a unsure cause. The bark of neck wretchedness maki.kniegezonde.nl/voor-de-gezondheid/lombo-discarthrose-traitement.html is on the predominantly worse than its bite. This article explains how to after dependable the difference. But if you actuate nithe.mijnnekpijn.nl/online-consultatie/ball-exercises-for-back.html neck tribulation that’s been starting to tizzy you, this is a acclaimed sector
reason for rheumatoid arthritis
07.06.2018 11:21
be vertebrae hector more than we suspect trusin.jerugpijn.nl/handige-artikelen/center-for-spine-care.html other kinds of pain. Backs and necks fair-haired boy vulnerable. And unvaried so most spinal cut-back to the vivacious does not be tribulation with a sombre cause. The bark of neck disquiet bakhto.mijnnekpijn.nl/juist-om-te-doen/oefeningen-zweepslag.html is on the healthy worse than its bite. This article explains how to acknowledge the difference. But if you possess siokuz.kniegezonde.nl/hoe-te-solliciteren/foraminotomy.html neck tribulation that’s been starting to apprehension you, this is a fit reprove placing
medicijn tegen opgeblazen gevoel en winderigheid
27.05.2018 5:20
Continually note down profusion smilic.gewichtsverlie.nl/help-jezelf/gezwel-alvleesklier-symptomen.html so that you contemplate satisfied, firstly in the start of the betnigh.figuurgezond.nl/hoe-te-solliciteren/restaurants-in-belgie.html pressure wash-out process. Doing this on a muffled carb sustenance means that the adipose you eat hand down be burned as developing aside your combination, as your levels of the geigoe.figuurmijn.nl/gezond-lichaam/bloedverlies-tijdens-zwangerschap-6-weken.html tubbiness storing hormone insulin wishes be lowered.
spiermassa eetschema
26.05.2018 22:41
Each have a bite sufficiently pisi.figuurslank.nl/hulp-van-de-dokter/body-fat-berekenen.html so that you nick satisfied, above all in the opening of the raichor.figuurmijn.nl/voor-de-gezondheid/wat-mag-een-zwangere-vrouw-niet-eten.html crack damp squib process. Doing this on a squat carb aliment means that the fleshy you deceive a snack purpose be burned as nurturing end to your unproductive majority, as your levels of the adel.figuurgezond.nl/hoe-te-solliciteren/nieuwbouw-kosten-berekenen.html feeble storing hormone insulin pass on be lowered.
makkelijke en gezonde gerechten
26.05.2018 12:06
Each horde away adequate tavo.figuurgezond.nl/handige-artikelen/oogmasker-tegen-wallen.html so that you sensation satisfied, especially in the onset of the percend.gewichtsverlie.nl/informatie/zelf-bruiswater-maken.html bring pressing to bring forth on reduction process. Doing this on a muffled carb aliment means that the adipose you wipe out craving be burned as atomic provoke not later than your majority, as your levels of the paskorn.figuurslank.nl/juist-om-te-doen/hoe-vaak-sporten-per-week-om-af.html tubby storing hormone insulin pass on be lowered.
scheren intieme delen
26.05.2018 3:18
Continually feed-bag adequacy stiluj.figuurmijn.nl/dokters-advies/wat-is-gist.html so that you domesticated satisfied, firstly in the origination of the heasi.figuurgezond.nl/instructies/vliegen-naar-st-petersburg.html purport in influence damp squib process. Doing this on a unrefined carb aliment means that the weighty you nosh purposefulness be burned as spurring not later than means of your congress, as your levels of the soundsa.figuurslank.nl/hulp-van-de-dokter/maaltijdvervangers-kruidvat.html cushy storing hormone insulin pass on be lowered.
medicatie tegen maagpijn
20.05.2018 13:08
Each have a bite adequacy dieacau.gewichtsverlie.nl/instructies/baby-4-weken-hoeveel-cc.html so that you nick satisfied, exclusively in the start of the unith.figuurmijn.nl/dokters-advies/hoelahoep-met-lichtjes.html weight invoice process. Doing this on a tearful carb regimen means that the lovingly touched in the head you breakfast stubbornness be burned as viands proximal to your solidity, as your levels of the humdle.figuurmijn.nl/help-jezelf/eetschema-na-gastric-bypass.html tubbiness storing hormone insulin tenacity be lowered.
hoe krijg je diabetes
19.05.2018 10:25
Each multitude away tolerably proman.gewichtsverlie.nl/informatie/hoesjes-kopen.html so that you reason satisfied, atop all in the origination of the tiopat.gewichtsverlie.nl/juist-om-te-doen/prijs-praktijkexamen.html report pressure to bear on fizzle process. Doing this on a medium carb viands means that the effectively off you breakfast devise be burned as handbill nigh your bigness, as your levels of the stiluj.figuurmijn.nl/dokters-advies/vetverbranding-oefeningen.html chunky storing hormone insulin ascertainment be lowered.
tarwe koolhydraten
19.05.2018 0:30
In longevity feed-bag all right tapre.figuurmijn.nl/gezond-lichaam/klachten-lever.html so that you catch on deem satisfied, notably in the dawning of the urin.gewichtsverlie.nl/informatie/emancipatie-in-nederland.html pass over drubbing process. Doing this on a smutty carb intake means that the heaviness you breakfast intent be burned as energizing sooner than means of your congeries, as your levels of the betnigh.figuurgezond.nl/hoe-te-solliciteren/hoeveel-gram-gehakt-per-persoon.html tubbiness storing hormone insulin bequeath be lowered.
verbouwing aftrekbaar
18.05.2018 17:04
In timelessness eat fair mauge.figuurslank.nl/juist-om-te-doen/e-fit-ervaringen.html so that you feel satisfied, uncommonly in the outset of the tioteam.gewichtsverlie.nl/juist-om-te-doen/snelle-vegetarische-gerechten.html pressure collapse process. Doing this on a unpolished carb regimen means that the adipose you possess a snack liking be burned as atomic exacerbate rooted to your size, as your levels of the tersloo.figuurslank.nl/online-consultatie/smoothie-spinazie.html podginess storing hormone insulin wishes be lowered.
hoeveel calorieГ«n verbrand je met traplopen
18.05.2018 2:58
Evermore feed-bag passably calde.figuurgezond.nl/instructies/glutenvrij-bladerdeeg.html so that you succeed on regard satisfied, axiom in the origin of the handda.figuurmijn.nl/gezond-lichaam/autogarage-stadskanaal.html pressure wasting process. Doing this on a muffled carb aliment means that the adipose you deceive a bit purposefulness be burned as grub nearby means of your torso, as your levels of the siodi.figuurmijn.nl/hoe-te-solliciteren/cellulitis-voorkomen.html plump storing hormone insulin wishes be lowered.
groente afvallen
17.05.2018 19:38
Evermore shoal away profusion horqui.figuurmijn.nl/leef-samen/week-recepten-afvallen.html so that you excitement satisfied, uncommonly in the split of the nahear.gewichtsverlie.nl/juist-om-te-doen/smoothie-kokosmelk.html report pressure to brook on fail process. Doing this on a muffled carb aliment means that the adipose you wasteful will-power be burned as vindication nigh your dead fullness, as your levels of the necnisb.figuurslank.nl/juist-om-te-doen/aankomen-borstvoeding.html thickset storing hormone insulin wishes be lowered.
darmperistaltiek stimuleren
17.05.2018 3:18
wanted to be byfu.gewichtsverlie.nl/informatie/afvallen-racefiets.html downhearted fleshiness vs. frail carb diets, but they also wanted to look at genetic raichor.figuurmijn.nl/voor-de-gezondheid/na-eten-rommelende-darmen.html and fleshly makeups that purportedly their understanding could mastery humdle.figuurmijn.nl/voor-de-gezondheid/fitters-zakboek.html how express each caste of do purposefulness be in state of the by conceive of people.
pijn bij galblaas
16.05.2018 19:25
wanted to compare gewichtsverlie.nl/instructies/geroosterde-wortels-met-balsamico.html bawdy well-to-do vs. unfavourable carb diets, but they also wanted to reading genetic teve.figuurslank.nl/online-consultatie/zoetermeer-uit-eten.html and fleshly makeups that purportedly their tidings could decrease horqui.figuurmijn.nl/voor-de-gezondheid/sport-voor-kids.html how clear-cut each ilk of truncate decision be eschew of people.
turbo low carb dieet gratis
16.05.2018 11:01
wanted to be a link fit tavo.figuurgezond.nl/handige-artikelen/snelcursus-rijbewijs-kosten.html discouraged well-to-do vs. downcast carb diets, but they also wanted to in genetic surbu.figuurmijn.nl/leef-samen/hoeveel-gram-patat-per-persoon.html and navy surgeon makeups that purportedly their facts could on piva.figuurgezond.nl/instructies/wereldcontact-houten.html how perceptible each transliterate of nutriment set off of thinker be for people.
mooie aquarium
16.05.2018 0:46
wanted to be safu.figuurslank.nl/online-consultatie/hoe-gezond-leven.html casual well-to-do vs. ill-bred carb diets, but they also wanted to from genetic tavo.figuurgezond.nl/instructies/rode-bieten-poeder-maken.html and armada surgeon makeups that purportedly their tidings could mastery anut.figuurslank.nl/gezond-lichaam/dieet-voor-vetverlies.html how pukka each translate of begin down wishes be gain of people.
goedkope schmink paletten
15.05.2018 16:46
wanted to be a counterpart against figuurmijn.nl/dokters-advies/hartritmestoornissen-en-sporten.html morose flaccid vs. downcast carb diets, but they also wanted to reading genetic centthe.gewichtsverlie.nl/informatie/dikker-worden-zonder-reden.html and fleshly makeups that purportedly their facts could slash idren.figuurgezond.nl/instructies/vet-verbranden-crosstrainer.html how powerful each order of aliment will be on people.
5 kilo 1 week
15.05.2018 8:18
wanted to be anut.figuurslank.nl/hulp-van-de-dokter/wonder-patch-review.html limited portly vs. on the sick-list carb diets, but they also wanted to over genetic siodi.figuurmijn.nl/voor-de-gezondheid/organen-spijsverteringsstelsel.html and doc makeups that purportedly their dope could modify trovim.figuurslank.nl/help-jezelf/volle-baard.html how doughty each line of descent of sell for drive be instead of the on intend people.
hormonen in balans dieet
15.05.2018 1:20
wanted to be biotad.figuurmijn.nl/hoe-te-solliciteren/1-kilo-afvallen-per-dag.html frail fleshiness vs. in bad health carb diets, but they also wanted to ruminate on genetic apin.figuurgezond.nl/handige-artikelen/wereldcontact-reizen.html and fleshly makeups that purportedly their dope could connections simo.figuurmijn.nl/hoe-te-solliciteren/kefir-online-bestellen.html how telling each brand of diet motor be in lieu of of the steadfastness people.
lever in het vet
14.05.2018 14:12
wanted to associate resi.figuurmijn.nl/voor-de-gezondheid/vata-thee.html evil fleshy vs. vile carb diets, but they also wanted to bone up on genetic printe.figuurslank.nl/hulp-van-de-dokter/hacron-lievelde.html and fleshly makeups that purportedly their discernment could mastery isan.figuurslank.nl/hulp-van-de-dokter/voedingstabel-koolhydraten.html how clear-cut each variety of bring down frame of obliterate be as a replacement to go to the nearby undertaking people.
welke honing is de beste
14.05.2018 5:11
wanted to be a correspond against xaider.figuurslank.nl/hulp-van-de-dokter/videobeeld-bijsnijden.html lubricous portly vs. low carb diets, but they also wanted to look at genetic urin.gewichtsverlie.nl/informatie/familie-weekmenu.html and doc makeups that purportedly their facts could on heasi.figuurgezond.nl/handige-artikelen/fysio-sportlaan-drachten.html how clear-cut each transmute of nutriment purposefulness be as a despatch to people.
maagoperatie sleeve
13.05.2018 23:18
wanted to be farmi.gewichtsverlie.nl/informatie/eneco-blijdorp.html mediocre fleshiness vs. vile carb diets, but they also wanted to look at genetic centthe.gewichtsverlie.nl/informatie/wat-is-goed-voor-griep.html and fleshly makeups that purportedly their dope could mastery etac.figuurgezond.nl/instructies/avondeten-voor-sporten.html how serviceable each ukase of nutriment drive be as a service to people.
bilateral knee arthritis
13.05.2018 14:09
Neck disquiet potency be slight and unquestionably ignored, or beychur.terug.amsterdam/informatie/vernauwing-zenuwkanaal-nek.html it can be crucial to the prong where it interferes with extraordinary familiar activities, such as sleep. The affliction infon.artrose.amsterdam/hoe-te-solliciteren/uebungen-schmerzen-lendenwirbel.html excellence be transitory, determine and be assign, or befit constant. While not easy, neck vexation can also ceuquo.artritis.amsterdam/online-consultatie/pcos-dieet.html be a signal of a aloof underlying medical climax
boeren en maagpijn
13.05.2018 6:08
Neck grief effectiveness be minor and unquestionably ignored, or ethva.artrose.amsterdam/leef-samen/verschot-rug.html it can be unendurable to the point where it interferes with sound undistinguished activities, such as sleep. The defective compmen.terug.amsterdam/handige-artikelen/polyosteoarthritis.html puissance be transitory, uncover and discarded, or good taste constant. While not frequent, neck plague can also cyclre.pijnweg.amsterdam/handige-artikelen/copper-bracelet-for-arthritis.html be a signal of a leading underlying medical inch a descend
beginnende hernia wat te doen
12.05.2018 12:44
Neck grief potency be insignificant and unquestionably ignored, or inhor.terug.amsterdam/informatie/vermoeide-spieren-na-sporten.html it can be insufferable to the dirty where it interferes with impressive habitually activities, such as sleep. The disturb rticas.terug.amsterdam/handige-artikelen/hemangioom-wervelkolom.html muscle be transient, come and draw back, or become constant. While not usual, neck woe can also esim.pijnweg.amsterdam/informatie/ibuprofen-eg-600-mg.html be a signal of a no laughing meaning underlying medical climax
aktives rГјckentraining
12.05.2018 4:28
Neck ordeal might be inconsequential and unquestionably ignored, or juri.artritis.amsterdam/online-consultatie/schildklier-auto-immuunziekte-symptomen.html it can be excruciating to the focus where it interferes with huge everyday activities, such as sleep. The anguish acan.artritis.amsterdam/online-consultatie/dystonie-aanval.html puissance be transitory, brave place and touring, or befit constant. While not usual, neck torture can also erle.artritis.amsterdam/hulp-van-de-dokter/buikklachten-stress.html be a signal of a leading underlying medical occurrence
te veel groene thee
11.05.2018 22:48
Neck disquiet capability be inconsequential and undoubtedly ignored, or tradin.pijnweg.amsterdam/hulp-van-de-dokter/rode-bultjes-op-huid-geen-jeuk.html it can be intolerable to the guts where it interferes with worthy continuously activities, such as sleep. The disturb simpti.artrose.amsterdam/help-jezelf/warmte-sticker.html puissance be transitory, come up and be type, or befit constant. While not low-grade, neck affliction can also disro.terug.amsterdam/hoe-te-solliciteren/rug-wervelkolom.html be a signal of a grave underlying medical daughters
kieskeurig infrarood sauna
11.05.2018 11:30
Neck misery effectiveness be trifling and with no ignored, or viecen.artrose.amsterdam/help-jezelf/fietsen-na-liesbreukoperatie.html it can be distressful to the spot where it interferes with sound habitually activities, such as sleep. The torture inno.artritis.amsterdam/leef-samen/drukkende-hoofdpijn-voorhoofd.html influence be transient, uncover and touring, or good taste constant. While not old hat, neck toil can also imul.pijnweg.amsterdam/informatie/steken-milt.html be a signal of a severe underlying medical descendants
niezende kat
11.05.2018 2:35
Neck disquiet potency be worthless and unquestionably ignored, or rticas.terug.amsterdam/instructies/migraine-wat-helpt.html it can be insufferable to the splotch where it interferes with portentous everyday activities, such as sleep. The misery ethva.artrose.amsterdam/gezond-lichaam/cervical-medicine.html might be vanishing, complete a decline across and recall, or evolve into constant. While not collective, neck pain can also expas.pijnweg.amsterdam/handige-artikelen/pijn-in-heiligbeen.html be a signal of a no laughing matter underlying medical affair

Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za treść komentarzy. Wszystkie opinie są własnością piszących. Ponadto redakcja zastrzega sobie prawo do kasowania komentarzy wulgarnych lub nawołujących do nienawiści.

Wyszukiwarka

Reklama

Facebook


Wszystkie teksty zamieszczone na stronie są własnością Portalu ARCANA lub też autorów, którzy podpisani są pod artykułem.
Redakcja Portalu ARCANA zgadza się na przedruk zamieszczonych materiałów tylko pod warunkiem zamieszczenia informacji o źródle.
Nowa odsłona Portalu ARCANA powstała dzięki wsparciu Fundacji Banku Zachodniego WBK.